روایت کرده است.9 وی در مکه می زیست.10 شیخ طوسی و ابن شهرآشوب او را از اصحاب امام سجاد(علیه السلام)برشمرده اند.11 کشّی وی را از جمله پنج نفری برشمرده که از آغاز برنامه امام زین العابدین(علیه السلام)، با آن حضرت همراه بودند و استقامت کردند تا شمار یاران و شاگردان آن جناب فزونی یافت و شهادت سعید به دلیل پیروی او از امام سجاد(علیه السلام)بوده است. وی می افزاید که سعید بن جبیر امام زین العابدین(علیه السلام) را امام خود می دانست و امام نیز در مقابل، او را ستایش و تمجید می کرد.12 بنابراین، چنین به نظر می رسد که وی از امام سجاد(علیه السلام)نیز کسب فیض کرده است. وی مردی سیاه چهره بود و ابتدا کاتب عبدالله بن عتبة بن مسعود و ابوبرده اشعری بود.13 از علمای تابعین و مفسران عالیقدر صدر اسلام و فقیهی وارسته و فاضل به شمار می رفت. به گفته ابن خلکان، او از آگاه ترین فقها در مسائلی چون طلاق، حج، حلال و حرام و تفسیر قرآن بود.14 محدثان و عالمان بسیاری از شاگردان وی بوده و از او روایت کرده اند که از آن میان افراد برجسته ای چون ایوب سختیانی، ثابت بن هرمز، سلیمان احول و ابواسحاق سُبیعی را می توان نام برد.15 سعید از جمله تابعین است که به پیروی از امام علی(علیه السلام)به جواز کتابت حدیث نظر داشتند، در برابر آن دسته از صحابه و تابعین که به پیروی از عمر به حرمت کتابت حدیث قائل بودند. با این همه، بعضی او را مرجئه دانسته اند.16

وی همچون جمعی دیگر از علما و قرّای شیعه که جنگ با بنی امیه را واجب و جهاد می دانستند، به سپاه عبدالرحمان بن محمد بن اشعث پیوست و بعد از شکست عبدالرحمان به قم آمد و به قریه جمکران رفت و نزد عرب های بنی اسد که قوم او بودند، اقامت گزید. امیران کاشان و اصفهان چون از وجود سعید در قم آگاه شدند، وی را دستگیر کرده و به نزد حجاج بردند و به قولی، سعید از قم به آذربایجان گریخت و از آنجا به مکه رفت و در مکه دستگیر شد.17 اما قول مشهور آن است که سعید مدتی در اصفهان سکونت داشت و از آنجا به عراق رفت و به نشر حدیث پرداخت.18 به هر حال دستگیری سعید را به دست خالد بن عبدالله قسری، والی مکه نوشته اند. گویند که شبی او را کنار دیر راهبی آوردند که میان صحرای ترسناکی بود. سعید از ورود به دیر امتناع کرد و به کرامت او، شیری وی را محافظت نمود و این کرامت مایه هدایت و مسلمان شدن دیرنشینان گردید.19 هنگامی که سعید دستگیر شد و نزد حجاج آورده شد، مناظره جالبی بین او و حجاج واقع شد. کشّی این مناظره را نقل کرده و در پایان از قول حجاج نقل کرده که در این مناظره سخنی از سعید نشنید که مورد رضایت و تصدیق او باشد.20 ابن خلکان نیز این مناظره را به گونه ای مفصل تر و به صورتی دیگر نقل کرده است.21 ذهبی او را فردی بسیار با ورع معرفی کرده و می نویسد که سعید هر دو شب، یک ختم قرآن داشت و گریه های مستمر او در دل شب به گونه ای بود که گاه به ضعف بینایی او می انجامید.22 ابونعیم اصفهانی نیز او را بکّاء(بسیار گریه کننده)،23 و ابن معین او را فردی مورد اعتماد و ثقه معرفی کرده است.24 احمد بن حنبل گفته است: حجاج، سعید بن جبیر را به قتل رساند، در حالی که بر روی زمین کسی نبود مگر این که به علم او نیاز داشت. وی در سال 94 یا 95 هـ در واسط به دستور حجاج گردن زده و در همان جا به خاک سپرده شد و مقبره اش زیارتگاه است.25 کشّی شهادت او را به سبب همراهی اش با امام سجاد(علیه السلام)و استقامت وی در تشیع می داند.26 وی دارای تفسیری در قرآن بوده27 که به گفته عادل نویهض، مفقود شده است.28

پی نوشت ها

[1] ـ تهذیب الاسماء و اللغات 216 مرآت الجنان 1/156.
[2] ــ رجال الطوسی 90.
[3] ــ الطبقات الکبری 6/256.
[4] ــ تذکرة الحفاظ 1/76.
[5] ــ الاعلام 3/93.
[6] ــ ذکر اسماء التابعین 1/147.
[7] ــ دائرة المعارف تشیع 9/172.
[8] ــ وفیات الاعیان 2/371.
[9] ــ تهذیب الکمال 10/358 و 359.
[10] ــ مناقب آل ابی طالب(علیه السلام)4/190.
[11] ــ رجال الطوسی 90 مناقب آل ابی طالب(علیه السلام) 4/190.
[12] ــ اختیار معرفة الرجال 115 و 119.
[13] ــ المعارف 446.
[14] ــ وفیات الاعیان 2/371 تذکرة الحفاظ 1/76.
[15] ــ سیر اعلام النبلاء 4/322 و 323.
[16] ــ روایت و درایت 36.
[17] ــ تاریخ مذهبی قم 46.
[18] ــ وفیات الاعیان 2/372.
[19] ــ شواهد النبوه (جامی) 36.
[20] ــ اختیار معرفة الرجال 119.
[21] ــ وفیات الاعیان 2/372 و 373.
[22] ــ تذکرة الحفاظ 1/76.
[23] ــ حلیة الاولیاء 2/272.
[24] ــ الجرح و التعدیل 4/9.
[25] ــ وفیات الاعیان 2/373 و 374.
[26] ــ اختیار معرفة الرجال 119.
[27] ــ الذریعه 4/276.
[28] ــ مناقب آل ابی طالب(علیه السلام)4/190.*

دیگر منابع: تنقیح المقال 2/25 اعیان الشیعه 7/234 الثقات 4/275 رجال ابن داود 169 تاریخ اصفهان 7/381 التاریخ الکبیر 3/261 اخبار القضاة 2/412 غایة النهایه 1/305 ذکر اخبار اصبهان 1/324 الاعلام 3/93 تاریخ الاسلام 6/366 البدایة و النهایه 969 مجالس المؤمنین 1/302 طبقات المفسرین 1/188 خلاصة الاقوال 79.