«مورد پنجم» در تفسیر جمله ﴿وَ لکِنْ لا یَشْعُرُونَ﴾

شعور مرادف با ادراک است و ادراک عبارت از فهم معانی جزئیه است چنانچه عقل و تعقل عبارت از فهم معانی کلیّه میباشد، و در آیه شریفه از منافقین نفی شعور و ادراک نموده و بدلالت التزام و فحوی بر عدم عقل آنان نیز دلالت دارد زیرا کسی که شعور و ادراک نداشته باشد بطریق اولی فاقد عقل هم خواهد بود بنا بر این بی شعوری با کم عقلی بوجهی مرادف و با حماقت بوجهی قریب المعنی است چنانچه در مجمع البحرین میگوید «الحمق بضمّ و بضمّتین، قلّة العقل و فساده» (حمق و حمق بمعنی کمی عقل و فساد آنست) و نیز میگوید «الاحمق من یسبق کلامه فکره و هو من لا یتامل عند النطق هل ذلک الکلام صواب ام لا» (احمق کسی است سخن او بر فکرش پیشی جوید و هنگام سخن فکر نکند که گفتار او درست است یا نه) و در حدیث از حضرت صادق علیه السّلام روایت شده که فرمود

«العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان» (1)

(عقل آن چیزیست که بواسطه آن خدای رحمن پرستش شود و بهشت بدست آید) و از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم سؤال شد کدامیک از مؤمنان فطانت و زیرکی و تیز فهمی او بیشتر است؟ فرمود

«اکثرهم للموت ذکرا و اشدّهم استعدادا» (2)

(کسی که بیشتر بیاد مرگ باشد و آمادگی او افزونتر باشد) و بالنتیجه نافرمانی خدا و غفلت و فراموشی از مرگ دلیل بی شعوری و بیعقلی و حماقت است و هر که پیرامون معصیت نگردد و همیشه بیاد خدا و مرگ باشد و خود را برای آن آماده نماید عقل و فطانتش بیشتر، و هر که بمعصیت گر آید و خدا و مرگ را فراموش کند بهمان اندازه فاقد شعور و عقل خواهد بود و چون منافقین منتها مراحل نافرمانی خدا و فساد در روی زمین و غفلت از حق را طی نموده

(1) کافی صفحه 11

(2) جامع السعادات