«وجه سوم»

منافقین با منتهای تستّر و پنهان نمودن باطن خود خداوند عالم آنان را رسوا و مفتضح میکند چنانچه در آیات سوره توبه قصد باطنی آنان را در ساختن مسجد ضرار و کارهای دیگرشان را برای پیغمبر و مؤمنین بیان نموده و همچنین در سوره منافقین سرّ آنان را فاش نموده است

«وجه چهارم»

امور باطنی چه اعتقادی چه اخلاقی بالاخره در دنیا آثارش ظاهر میشود و آنچه در کوزه هر کسی است برون میتراود و امتحانات الهی بواطن اشخاص را ظاهر مینماید چنانچه پس از رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم عملیات بعضی از صحابه نسبت بدختر و داماد و فرزندان پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم نیّات باطنی آنان را ظاهر ساخت مخصوصا بنی امیه که کفر و شرک باطنی خود را نمایان داشتند و یزید با زبان نحس خود ترانه:

لعبت هاشم بالملک فلا خبر جاء و لا وحی نزل را میسرود

«مطلب ششم»

در بیان جمله ﴿وَ لکِنْ لا یَعْلَمُونَ﴾:

علم بمعنی انکشاف و ظهور شی ء در نزد عقل است و گفتند علم بامور عقلیه نظریه که محتاج ببراهین عقلی است تعلق میگیرد چنانچه ادراک مربوط بامور جزئیه خارجیه میباشد و شاید از اینجهت در آیه قبل گفتار منافقین را از روی عدم شعور و در این آیه از روی عدم علم تعبیر نموده چون ایمان از امور عقلیه نظریّه است، بنا بر این اطلاق آن بر امور حسّی تجربی اطلاق مسامحی است و علمی که در آیات و اخبار فضیلت بسیار برای آن ذکر شده و طلب آن را بر هر مرد و زن مسلمان واجب دانسته علمی است که جنبه روحانیت و نفس ناطقه انسانی را بمدارج کمال و ترقّی و ایمان بخدا و تخلّق باخلاق و صفات الهی سیر دهد