و الحان و دیگری تأثّر کلام چنان که گویی فلانی حرف شنواست و مراد از (سمع اللَّه لمن حمده) نیز همین معنی است یعنی خدا اجابت میکند سؤال کسی که او را ستایش کند و همچنین نطق دارای دو معنی است یکی تلفّظ کلماتی و دیگری بیان حقایق چنان که گویی او عجب ناطقی است و لذا عرب نام خودش را عرب یعنی معرب ما فی الضمیر گذارده و سایرین را عجم گویند یعنی نمیتوانند حقایق مکنون خودشان را بیان کنند و منافقین اگر چه الوان را می بینند ولی دانایی بمصالح امور ندارند و اگر چه صداها را میشنوند ولی کلام حق در آنها تأثیر نکرده و اجابت مسئلت پروردگار و انبیاء را نمینمایند و همچنین سخن می گویند ولی عاجزند که حق را بیان کنند بلکه کتمان حق کردند و معجزات باهرات انبیاء را انکار نمودند جَحَدُوا بِها ﴿وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ﴾ (1) با بیان بالا می بینیم که تمام وجوه مذکور بر منافقین منطبق است و مانعة- الجمع هم نیست.

«﴿فَهُمْ لا یَرْجِعُونَ﴾ فاء در فهم از برای تفریع است و ممکن است جمله تفریع بر آیات قبل باشد یعنی تفریع بر ﴿تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ﴾ یا ﴿أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ﴾ .الایة یا ﴿یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ﴾ یا ﴿صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ﴾ یا بر تمام آیات مذکورة نکته دیگری که از جمله اخیر استنباط میشود اینست که این آیه از اخبار غیبی قرآن است زیرا منافقین از هنگام نزول این آیه که اواخر بعثت بود تا آخر عمر از نفاق خود برنگشتند.

(1) سوره نمل آیه 14 (منکر آن شدند در صورتی که در دلشان آن را یقین داشتند)