و از این قسمت آیه چند نکته استفاده میشود:

1- وقود و حطب چنانچه گیرانه آتش است خود هم در آتش میسوزد و اهل دوزخ نیز، آتش دوزخ از آنها روشن میشود و خود در آن میسوزند و چنانچه حطب خود میسوزد و چیزهای دیگر را هم میسوزاند، اهل عذاب خود معذبند و جلساء و همنشینان آنها نیز از عذاب آنها معذب میباشند، چنانچه در دنیا اهل ضلال در گمراهی هستند و باعث گمراهی دیگران هم میشوند و بالجمله اعمال بد آتشی است که هم صاحب خود را و هم دیگران که بان نزدیکند میسوزاند 2- تعبیر بحصب در آیه ﴿إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ﴾ الآیة نه بحطب کنایه از این است که وقود حجارة آتشی است که از بین نمیرود چنانچه وقود دیگر آتش که بدنهای کفار باشد آن نیز از بین نمیرود و بهمین معنی اشاره دارد آیه شریفه ﴿کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ﴾ (1) 3- اعمال ناشایسته و اخلاق و ملکات رذیله منشأ آتش دوزخ است و در همین دنیا آتش آخرت فراهم میگردد.

«مقام پنجم»

در بیان جمله ﴿أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ﴾: این جمله دلالت دارد بر اینکه آتش دوزخ الان موجود است زیرا اعدّت را بصیغه ماضی که دلالت بر تحقق دارد آورده، و ادلّه بسیاری بر اثبات وجود فعلی بهشت و دوزخ هست از ضرورة دین و مذهب و نصوص آیات شریفه قرآن و اخبار آل اطهار علیهم السلام که در کلم الطیب (2) متذکر شده ایم و این معنی با اینکه وقود آتش دوزخ مردم و حجارة «بتها» باشد منافات ندارد (یعنی توهم شود دخول مردم و حجارة در دوزخ، فردای قیامت است، و تا قیامت نشود داخل دوزخ نشوند و تا وقود مهیا نشود آتش موجود نگردد بنا بر این

(1) سوره نساء آیه 56

(2) مجلد سوم ص 145 تا 148