و شاید خود او بسیاری از این منابع را در اختیار نداشته، باید تحقیق شود که ریشه نام کتاب خصائص یاد شده در کتاب او آیا به اثری از ابن طاووس باز می گردد یا نه؟ شاید تحقیق در نسخه های خطی کامل دو کتاب البلد الأمین و مصباح و حواشی آنها بتواند پرتوی بر این مسئله بیاندازد.

3. کتاب الکافی کلینی در حلب

حلب از دیر باز شهری شیعی بوده است که بسیاری از رجال برجسته امامی را در خود پرورش داده است. بنابراین اگر شاهدی بر وجود کتاب الکافی در حلب به دست آوریم، چندان مهم نیست. اما اگر شاهدی به دست آوریم که کتاب الکافی منبعی برای یک مؤلف سنی در این شهر بوده است، البته حائز اهمیت است؛ گرچه یکی دو نمونۀ دیگر از این موارد از غیر شهر حلب در اختیار است. از دیگر سو تذکر این نکته هم بی فایده نیست که کلینی در سنین تحدیث، بنابر گزارش ابن عساکر در تاریخ دمشق (56/ 297 -298) ، سفری به شامات داشته است. البته در گزارش او تنها از دمشق و بعلبک سخن رفته است. ابن عساکر در همین شرح حال روایتی به اسناد متصل از کلینی نقل می کند که آن را در الکافی (1/27/31) می بینیم.

به هر حال سندی که در رابطه با کتاب الکافی در شهر حلب از یک منبع سنی در اختیار است؛ سندی است بر اساس کتاب التذکرة کمال الدین عمر بن أحمد ابن العدیم (د. 660ق) . این کتاب تا آنجا که من اطلاع دارم، تاکنون به صورت تحقیقی به چاپ نرسیده، تنها نسخۀ خطی آن وسیله فؤاد سزگین به صورت فاکسیمیله به چاپ رسیده است ( معهد تاریخ العلوم العربیة والاسلامیة ، فرانکفورت، آلمان، 1992م/1412ق) . در صفحۀ 17 این کتاب، ابن عدیم از کتاب العشرة الکافی ، سه حدیث کوتاه نقل می کند:

«قرأت فی کتاب العشرة لأبی جعفر محمد بن یعقوب الکلینی قال. . .» البته ابن عدیم نامی از الکافی نمی آورد، اما کتاب العشرة بخشی از الکافی است (مقایسه کنید با الکافی ، 2/ 672 و 2/673/ 8 و 9) . ابن عدیم در اینجا اشاره ای به تشیع کلینی ندارد.