پیشگفتار

اثر حاضر، کتاب تاریخی نیست، بلکه شناسه‌ای از رویدادهای تاریخ اسلام است که به ترتیب سیر زمانی از سال اول هجرت پیامبر تا سال 250 ق (622 ـ 865 م) تنظیم شده، یعنی از زمان شکل‌گیری دولت اسلامی تا زمانی که از شکوفایی باز ایستاد و راه سقوط و تجزیه را پیش گرفت. این شناسه مهم‌ترین رویدادهای سیاسی، اقتصادی، نظامی و عمرانی را که در این دوره رخ داده در بر دارد. بدان امید که طرحی روشن برای شناخت فراگیر سیر تاریخ اسلام و فراز و نشیب و درنگ در رویدادهای آن باشد.

و قایع هر سال هجری و مقابل آن سال میلادی را در بخشی جداگانه آورده‌ام و میان حوادث تاریخی، سیاسی، اجتماعی، عمرانی، و وقایع نظامی ـ به جهت غزوه‌ها، جنگ‌ها، کشورگشایی‌ها و شورش‌ها ـ تفاوت نهاده‌ام و نیز در آن از بزرگان زن و مرد ـ در گذشته هر سال و از خلفا، امرا، رهبران، قهرمانانِ جنگ‌ها و فتوحات، و نیز از فقها، محدثان، قرّاء و متکلمان و از نویسندگان، شعرا و حکما ـ پزشکان و مهندسان و اخترشناسان و منجمان ـ سخن به میان آورده‌ام؛ همه آنان که تاریخ را ساخته و روند آن را رهبری کرده و رویدادهای تاریخ به نام و کار آنان گره خورده است.

برای دست‌یابی خواننده به شناسه اعلام، زندگی‌نامه هر یک را به طور کامل افزوده‌ام به گونه‌ای که با این شناسایی، ویژگی‌ها، عملکردها و جایگاه او در مسیر تاریخ روشن می‌شود. از شخصیت‌ها، مشهورترین آنان را برگزیده‌ام؛ کسانی که کاروان اسلامی را در آن دوره رهبری کرده و پرچم آن را در عرصه‌های تبلیغ و جهاد، زمامداری و سیاست، علم و هنر ـ به تمام معنا ـ برافراشتند.

از آن‌جا که فتوحات اسلامی ـ چه جنگ‌ها و چه غزوه‌ها ـ با دولت‌ها و اقوامی که سرزمین آنان میدان این نبردها بود ـ پیش تر از همه ایران، روم و اروپا ـ پیوند می‌خورد، لذا پادشاهان، سرداران و رهبرانشان را در ستون ویژه اعلام افزودم و زندگی‌نامه کسانی را که با آن دوره زمانی مرتبط بوده، آوردم تا هر بخشی که رویدادهای آن سال را در بر دارد، تصویری روشن و فراگیر از واقعیت‌های جهانِ اسلام بوده و حلقه متصلی به زنجیره سنوات بعدی باشد و بدین طریق سیر تاریخ اسلام سال به سال مشخص می‌شود. برای انساب پیشینیان ـ که تاریخ اسلام را ساخته‌اند ـ نیز جدول‌هایی قرار داده‌ام، به نحوی که نسب پراکنده‌شان به جد اعلا ؛ یعنی عدنان، متصل می‌شود و برای کسانی که در پیشبرد مسیر تاریخ نقش برجسته داشته‌اند تعریف ویژه‌ای ارائه کرده‌ام.

برای سرزمین‌ها و حوادثی که در کتاب از آنها یاد شده، معجمی جداگانه تهیه کرده‌ام که معرفی آنها را در بر دارد و در نقشه‌هایی که به پیوست کتاب آورده‌ام، جایگاه آنها را مشخص نموده‌ام و فهرست عامی از اسامی به ترتیب حروف ابجد تهیه کرده و از آن فهرست‌های تفصیلی مبتنی بر تخصص شغلی آنان عرضه کرده‌ام که شمار آنها به 1200 شخصیت می‌رسد.

حوادث را از مهم‌ترین منابع تاریخی استخراج کرده‌ام که در پیشاپیش آنها این منابع است:

فتوح الشامِ واقدی، السیرة النبویه ابن‌هشام و شرح آن در الروض الأنفِ سهیلی، تاریخ الرسل والملوکِ ابن‌جریر طبری، الکامل فی التاریخِ ابن‌اثیر، تاریخ ابن‌خلدون (العبر)، مروج الذهبِ مسعودی، فتوح البلدانِ بلاذری، تاریخ دول الاسلامِ ذهبی، النجوم