سال 112 ق = 730 ـ 731 م

رویدادها

نصب مجدد مسلمة بن عبدالملک به امارت ارمنستان و آذربایجان پس از به شهادت رسیدن جراح حکمی، امیر آن سامان.

نصب عبدالرحمان غافقی به عنوان امیر اندلس (دومین امارت او).

نصب جنید بن عبدالرحمان مرّی به ولایت خراسان به جای اشرس سلمی.

وقایع نظامی

فتوحات و لشکرکشی‌ها

مناطق بحر خزر: خزرها و ترک‌ها به فرماندهی فرزند خاقان ترک به سرزمین‌های اسلامی در ناحیه ارمنستان حمله کرد که به شهادت جراح حکمی انجامید. سعید بن عمرو حرشی به جای جراح حکمی، فرماندهی سپاه را به عهده گرفته و بر خزرها چیره گشته و «اردبیل» را از آنها بازپس گرفت.

مسلمة بن عبدالملک در فصل زمستان راهی جنگیدن با خزرها و ترک‌ها شد و ضمن تعقیب آنها، از «دربند» یا «باب الابواب» گذشته و شهر «البیضاء» را بازپس گرفت.

ماوراءالنهر: نبرد «الشعب» میان ترک‌ها ـ که سغدها آنان را همراهی می‌کردند ـ از یک‌سو و جنید بن مری، امیر خراسان از سوی دیگر و کشته شدن سورة بن حرّ، امیر سمرقند.

سرزمین روم: معاویة بن هشام بن عبدالملک با نیروهای رزم تابستانی، شهر «خرشنه» را فتح کرد.

درگذشتگان

اشرس سلمی.

جراح حکمی.

رجاء بن حیوة.

سعید حرشی.

سورة بن حرّ.

عبدالله بن بسطام.

مکحول شامی.

اشرس سلمی

اشرس بن عبدالله سلمی از امیران فاضل و نیکوکار بود که به سبب فضلش او را «الکامل» می‌نامیدند. هشام بن عبدالملک، اشرس را به سال 109 ق به امارت خراسان گماشت. او شخصاً بر همه امور ـ چه کوچک و چه بزرگ ـ نظارت می‌کرد و لذا مردم از او خشنود شدند.

او نخستین فردی بود که به منظور حمایت و حفاظت از مرزهای اسلامی در برابر یورش‌های دشمنان، در مناطق خراسان و ماوراءالنهر پایگاه‌ها و پادگان‌هایی را ایجاد نمود و برنامه دقیقی برای گسترش اسلام در ماوراءالنهر، تهیه و تنظیم کرد. اشرس دستور داد جزیه را از آنانی که مسلمان می‌شوند بردارند، لذا عده زیادی مسلمان شدند، اما به دنبال این اقدام ملاحظه نمود که با این‌کار درآمدهای دولت روبه کاهش نهاده است، لذا مجدداً بر آنهایی که اسلام آورده بودند جزیه بست، اما کسانی که ختنه نموده و وظایف اسلامیشان را به نیکی انجام می‌دادند و می‌توانستند سوره‌ای از قرآن بخوانند، از این امر مستثنا داشت، ولی مسلمانان این امر را نپذیرفتند و زیر بار نرفتند و ثابت بن قطنه، یکی از فرماندهان عرب نیز به حمایت از آنها خشمگین شد. او بر این باور بود که اشرس با آنان که مسلمان شده‌اند مکر و حیله پیشه ساخته است. اشرس نیز ثابت را دست‌گیر و زندانی نمود. به دنبال این ماجرا سغدیان همگی سر به شورش نهادند و از ترک‌ها کمک طلبیدند و همین موضوع جنگ‌های متعددی در پی داشت که خسارت‌های فراوانی بر مسلمانان وارد کرد. به هرحال خلیفه، اشرس را برکنار نمود و جنید بن عبدالرحمان مرّی را به‌جای وی منصوب کرد.[2]

جرّاح حکمی

ابوعقبه، جرّاح بن عبدالله حکمی، در دمشق زاده شد و اصالتاً از مردم آن سامان است. جراح یکی از امیران و فرماندهان فاتح و از اشراف سلحشور به‌شمار می‌رفت. او ملقب به قهرمان اسلام و سردار اهل شام بود. هنگامی که حجاج ثقفی به امارت عراق رسید، جراح را قائم مقام خویش بر بصره کرد (سال 75 ق). به دنبال وی عمر بن عبدالعزیز به سال 99 ق جراح را به ولایت خراسان و سیستان گماشت، اما بعداً او را به سبب دریافت جزیه از کسانی که اسلام آورده بودند، برکنار نمود. جراح با این ادعا که این افراد برای فرار از پرداختن جزیه مسلمان شده‌اند، از آنها حتی پس از مسلمان شدنشان نیز جزیه می‌گرفت. وقتی یزید بن عبدالملک به عنوان جانشین عمر بن عبدالعزیز در سال 101 ق به خلافت رسید، جراح را به ولایت ارمنستان و آذربایجان منصوب کرد. جراح با سپاهی انبوه رهسپار محل مأموریتش شد و با حمله به خزرها و دیگر اقوام موفق شد دژ «بلنجر» و برخی دژهای دیگر را تصرف کند. هنگامی که هشام بن عبدالملک به خلافت رسید، جراح را از امارت ارمنستان و آذربایجان خلع و مجدداً در سال 111 ق او را به امارت آن دو ناحیه منصوب کرد. جراح رهسپار آن‌جا شد و بار دیگر به خزرها حمله برد و تعداد زیادی از آنها را تارومار کرد، اما خزرها آرام نگرفتند و ضمن بسیج قوای خویش از رودخانه ارس گذشتند و با نیروهای جراح درگیر شدند. طی نبرد شدیدی که میان طرفین در نزدیکی شهر «اردبیل» رخ داد، جراح به شهادت رسید.

[ 1 ] . یک‌شنبه اول محرم سال 112 = 26 مارس سال 730 ؛ دوشنبه شانزدهم شوال 112 = اول ژانویه سال 731 .

[2] . الاعلام زرکلی، ج1، ص332 ؛ فتوح البلدان، ص417 ـ 418 ؛ آرنولد، ترکستان، ص309 ؛ تاریخ طبری، ج7، ص52 و 61 ؛ ابن خلدون، ج3، ص186 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج5، ص142 و 156.