می خورد.10 ابونعیم اصفهانی می گوید که حسن بصری در روزگار ابوموسی در اصفهان بوده است.11 حسن به گفته خویش، زمانی همراه عبدالرحمان بن سمره در جنگی که در کابل و اندقان رخ داده، شرکت کرده است.12 الندیم می نویسد که حسن مدتی کاتب ربیع بن زیاد حارثی (والی خراسان) بود و زمانی چند برای انس بن مالک در شاپور کتابت می کرد. وی از کسانی است که با ابن اشعث بیعت کرد، ولی هنگامی که ابن اشعث شکست خورد و لشکریان او دستگیر شدند، بر حجاج وارد شد و حجاج او را امان داد، اما حسن به امان نامه اطمینان نکرد و از ترس حجاج متواری گشت و تا هنگام فوت متواری بود و سخنانی در مذمت حجاج گفت.13 وی در نهایت در اول رجب سال 110 در بصره درگذشت و در غرب شط العرب به خاک سپرده شد.14 او دارای آثار و تألیفاتی بوده که عبارت اند از: کتاب التفسیر للقرآن کتاب الی عبدالملک بن مروان فی الرد علی القدریه کتاب عدد آی القرآن نزول القرآن15 مناظره حسن بصری16 کتاب الاخلاص رسالة فی فضل مکّه و رسالة الی عبدالرحیم بن أنس فی الترغیب بمجاورة مکّه المکرّمة.17

پی نوشت ها

[1] ـ الطبقات الکبری 7/156.
[2] ــ معجم البلدان 5/242.
[3] ــ الطبقات الکبری 7/156و 157.
[4] ــ غایة النهایه 1/235.
[5] ــ تهذیب الکمال 6/97و 98.
[6] ــ الوافی بالوفیات 12/306.
[7] ــ وفیات الاعیان 2/69.
[8] ــ تاریخ الثقات 113.
[9] ــ سیر اعلام النبلاء 5/465.
[10] ــ غایة النهایه 1/235.
[11] ــ ذکر اخبار اصبهان 1/305.
[12] ــ الطبقات الکبری 7/157.
[13] ــ الفهرست (الندیم) 202.
[14] ــ لغت نامه دهخدا 6/7892.
[15] ــ الفهرست (الندیم) 202، 203 و 235.
[16] ــ الذریعه 22/291.
[17] ــ هدیة العارفین 1/265.*

دیگر منابع: اخبار القضاة 2/3 تاریخ الاسلام 7/49 ریحانة الادب 1/269 الاعلام 2/226 المعارف 440 شذرات الذهب 1/126 تهذیب الاسماء واللغات 1/161 میزان الاعتدال 1/527 طبقات الفقهاء 87 الکامل فی التاریخ 5/44 تذکرة الحفاظ 1/71.

حسن ـ بطائنی (زنده پیش از 224 هـ )

ابومحمد حسن بن علی بن ابی حمزه سالم بطائنی کوفی.

اهل کوفه و از موالی انصار بود.1 پدرش علی بن ابی حمزه از اصحاب و راویان امام صادق و امام کاظم(علیهما السلام)و از سران واقفیّه بود و بنا بر روایت مشهوری که کشّی آن را نقل کرده، در شمار نمایندگان مالی امام کاظم(علیه السلام) بوده است که پس از اطلاع از شهادت امام، با انگیزه تصرف دارایی هایی که نزدش بود، منکر شهادت حضرت شد و با ادعای اینکه امام غیبت گزیده و آخرین امام است، قائل به توقف امامت شد و مذهب وقف از اینجا آغاز شد.2 ابومحمد نیز همچون پدر از چهره های سرشناس واقفیه بوده و در کتب رجالی در ضعف او کمتر تردید شده است.3 کشّی به نقل از ابن فضال، این شخص را کذاب و ملعون دانسته و علی رغم استماع روایات بسیار و کتابت یک دوره کامل تفسیر قرآن از او، نقل حتی یک حدیث را از وی روا نمی دانسته است و از برخی مشایخ حمدویه نقل کرده که ابومحمد فردی ناصالح بوده است.4 علامه حلّی نیز از قول ابن غضائری، رجال شناس مشهور نقل کرده که ابومحمد از پدرش علی بن ابی حمزه ضعیف تر بود، گرچه هر دو واقفی هستند.5 بطائنی از کسانی چون عبدالرحمان بن ابی هاشم، احمد بن محمد بن عیسی و احمد بن میثم بن ابی نعیم روایت کرده است.6 او شاگردان و راویانی را نیز تربیت کرده که از آن میان افرادی چون علی بن حسین بن عمرو خزّاز، اسماعیل بن مهران و محمد بن عباس را می توان نام برد.7 تاریخ دقیق درگذشت وی معلوم نیست، اما برخی گفته اند که او تا پیش از سال 224 هـ در قید حیات بود.8

آثار بطائنی عبارت اند از: الفتن که با نام الملاحم نیز شهرت دارد فضائل القرآن القائم الصغیر الدلائل المتعة الغیبة الصلاة الرجعة فضائل امیرالمومنین(علیه السلام) الفرائض9 البشارات الزیادات و الرجال.10

پی نوشت ها

[1] ـ رجال النجاشی 1/133.
[2] ــ اختیار معرفة الرجال 493 و 552.
[3] ــ مجمع الرجال 2/122.
[4] ــ اختیار معرفة الرجال 552.
[5] ــ خلاصة الاقوال 213.
[6] ــ لسان المیزان 2/234.
[7] ــ جامع الرواة 1/208.
[8] ــ معجم المؤلفین 3/253.
[9] ــ رجال النجاشی 1/13.
[10] ــ معجم المؤلفین 3/253.*

دیگر منابع: اعیان الشیعه 5/196 تنقیح المقال 1/290 منهج المقال 102 طرائف المقال 1/295 قاموس الرجال 3/287 الفهرست (طوسی) 50 الذریعه 8/236 الوجیزه 32 هدیة العارفین 1/267 معالم العلماء 35.

حسن ـ بغدادی (در عصر امام جواد(علیه السلام))

حسن بن علی بن یقطین بن موسی بغدادی.

از فقیهان، متکلمان و محدثان موثق شیعه و از موالی بنی هاشم یا