13/75. 4 ـ الفهرست (الندیم) 286. 5 ـ تاریخ بغداد 7/369. 6 ـ المنتظم 13/75.
[7] ــ الفهرست (الندیم) 286.
[8] ــ تاریخ مدینة دمشق 13/155.*

دیگر منابع: میزان الاعتدال 1/504 الاعلام 2/200 تاریخ الاسلام 22/126 البدایة و النهایه 11/106 تذکرة الحفاظ 2/667 شذرات الذهب 2/218 لسان المیزان 2/221 العبر 1/428 الانساب 5/346 معجم المؤلفین 3/255.

حسن ـ منجّم (زنده در 232 هـ )

حسن بن سهل بن نوبخت منجّم.

از خاندان نوبخت، منجّم ایرانی که در زمان منصور عباسی (خلافت 136 ـ 158 هـ ) اسلام آورد، بود.1 آل نوبخت همگی افرادی فاضل و عالم بودند. حسن بن سهل نیز به علوم حکمت و اوایل (شعبه ای از تاریخ) آشنایی داشت.2 وی از منجمان مشهور در زمان واثق عباسی (خلافت 227 ـ 232 هـ ) بود که در روز مرگ واثق (232 هـ ) از جانب او احضار شده بود.3 کتاب الانواء اثر اوست.4 این اثر در زمان ما باقی نیست، ولی ابوسعید دامغانی از رجال قرن ششم در کتاب احکام النجوم مطالبی از آن نقل کرده است.5

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ بغداد 10/54.
[2] ــ تاریخ الحکماء 165.
[3] ــ اعیان الشیعه 5/114.
[4] ــ الفهرست (الندیم) 334.
[5] ــ خاندان نوبختی 20.*

دیگر منابع: ریحانة الادب 6/244 تأسیس الشیعه 370 تاریخ مختصر الدول 141 فرج المهموم 27 دائرة المعارف بزرگ اسلامی 2/177 الذریعه 2/409 لغت نامه دهخدا 6/7882.

حسن ـ منجم (م قرن سوم هجری)

حسن بن موسی بن شاکر منجم بغدادی.

موسی بن شاکر دارای سه فرزند به نام های محمد، احمد و حسن بود که اصالتاً اهل خراسان بودند و در بغداد به سر می بردند1 و به تحصیل علوم قدیمه اشتغال داشتند و در علوم هندسه، موسیقی، نجوم، حکمت و غیره به درجات عالی رسیدند.2 این سه برادر برای ستاره شناسی به دربار مأمون عباسی (خلافت 198 ـ 218 هـ ) راه یافتند و در مورد هندسه و نجوم به صورت مشترک تحقیقاتی را در بغداد انجام دادند.3 آنان برای دستیابی به علوم پیشینیان نهایت سعی و کوشش خود را کرده و از بذل مال دریغ نداشتند و در این راه به هر گونه سختی تن در می دادند. آنان مترجمان را با دادن عطایای گزاف از گوشه و کنار گرد می آوردند و ماهیانه حدود پانصد دینار به هر کدام مقرری می دادند. حنین بن اسحاق، حبیش بن حسن و ثابت قره از جمله این مترجمان بودند. پسران موسی بن شاکر برای گردآوری کتاب های غیرعربی تلاش و همت بسیار به خرج دادند. در این راستا گروهی از مترجمان همانند حنین بن اسحاق را به روم فرستادند و آنان کتب مهم و فراوانی در علوم فلسفه، هندسه، حساب، موسیقی و طب آورده و ترجمه کردند.4 از جمله خدماتشان در دربار مأمون، این بود که توانستند ثابت کنند دور کره زمین هشت هزار فرسخ می باشد.5 آنان همچنین رودخانه معروف به عمود بن منجم بصره را حفر کرده بودند.6 محمد در سال 259 هـ از دنیا رفت، بنابراین وفات حسن را هم باید در قرن سوم تخمین زد. حسن کتاب الشکل المدور المستطیل را به تنهایی، و گویا کتاب مساحة الاکر و قسمة الزوایا را با برادرانش به صورت اشتراکی نوشته است.7 همچنین وی به همراه برادرش احمد هفت مقاله از کتاب مخروطات ابلنیوس را اصلاح کردند.8

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ الحکماء 441.
[2] ــ الفهرست (الندیم) 330.
[3] ــ تاریخ الادب العربی(بروکلمان) 4/166.
[4] ــ الفهرست (الندیم) 304 و 330.
[5] ــ وفیات الاعیان 5/16
[1] ـ 163.
[6] ــ تاریخ الطبری 7/545.
[7] ــ الفهرست (الندیم) 330.
[8] ــ کشف الظنون 2/1456.*

دیگر منابع: الوافی بالوفیات 5/84 تاریخ الحکماء 208 مرآة الجنان 2/126 الاعلام 7/117 لغت نامه دهخدا 1/4375 ریحانة الادب 8/480 زندگی نامه ریاضی دانان دوره اسلامی 147.

حسن ـ مهندس (م 284 هـ )

ابومحمد حسن بن عبیدالله بن سلیمان بن وهب مهندس، ملقب به ابنوزیر.

از آن رو که پدرش عبیدالله (م 288 هـ ) وزارت دو خلیفه معتمد (خلافت 256 ـ 279 هـ ) را از اواخر صفر سال 278 و معتضد (خلافت 279 ـ 289 هـ ) را در طول خلافتش بر عهده داشت،1 به ابنوزیر شهرت یافت. وی را دانشمندی آگاه به علوم منطق، فلسفه و هندسه توصیف کرده2 و گفته اند که شاگرد ستاره شناس معروف ثابت بن قره صائبی حرانی (م 288 هـ ) بود.3 ابنوزیر کتاب شرح المشکل من کتاب اقلیدس فی النسبه را به رشته تحریر در آورد.4 مرگ او را در سال 284 هـ ثبت کرده اند.5