15 ـ جامع الرواة 2/20.
[16] ــ معجم رجال الحدیث 14/54.
[17] ــ تنقیح المقال 2/24.
[18] ــ خلاصة الاقوال 247 رجال الطوسی 358 اختیار معرفة الرجال 452.
[19] ــ خلاصة الاقوال 247.
[20] ــ الذریعه 6/358.*

دیگر منابع: قاموس الرجال 7/373 التحریر الطاووسی 476 مستدرکات علم رجال الحدیث 6/256 معالم العلماء 92.

قاسم ـ دمشقی (قرن سوم هجری)

قاسم بن خلیل دمشقی.

وی از دانشمندان معتزلی قرن سوم و از شاگردان و پیروان هشام بن عمرو فوطی که از سران معتزله بغداد بود، به شمار می رفت و در علم کلام متأثر از افکار و عقاید او بود.1 ابن حجر قاسم را از عالمان شیعه نامیده،2 ولی آثارش گواه اعتزال اوست. تألیفات قاسم عبارت اند از: امامة ابی بکر التوحید تفسیر القرآن العدل فی اصناف المعتزله الوعید و المخلوق.3 از آنجا که وی معاصر جعفر بن مبشر ثقفی معتزلی (م 234هـ ) بوده است،4 در زمره رجال قرن سوم به شمار آمد. بیش از این اطلاعی در خصوص وی در منابع یافت نشد.

پی نوشت ها

[1] ـ الفرق بین الفرق 185 تاریخ مدینة دمشق 49/56.
[2] ــ لسان المیزان 4/459.
[3] ــ الفهرست (الندیم) 206.
[4] ــ همان.*

قاسم ـ راشدی (در عصر امام رضا(علیه السلام))

قاسم بن یحیی بن حسن راشدی.

شیخ طوسی وی را از اصحاب امام رضا(علیه السلام) دانسته، اما او را در ردیف کسانی آورده است که از ائمه(علیهم السلام)روایتی ندارند. او مدتی وزارت مهدی (خلافت 158 ـ 169هـ )، موسی (خلافت 169 ـ 170هـ ) و هارون الرشید (خلافت 170 ـ 193هـ ) را بر عهده داشت و جدش حسن بن راشد از موالی منصور دوانیقی (خلافت 136 ـ 158هـ ) و از راویان امام صادق و امام کاظم(علیهما السلام)بوده است.1 برخی اشتباهاً آنچه را که به جدش مربوط است، به وی نسبت داده اند. نام قاسم بن یحیی در اسناد 82 روایت ذکر شده که همه آنها را از جدش حسن روایت کرده است. او را محدثی ثقه و امامی دانسته اند و شیخ صدوق وثاقت او را تأیید کرده است، گرچه برخی مانند ابن غضائری وی را محدثی ضعیف دانسته اند.2 کسانی چون ابوعبدالله محمد بن خالد برقی و پسرش احمد برقی، احمد بن محمد بن عیسی3 و ابراهیم بن هاشم از او روایت کرده اند.4 قاسم دارای کتاب فیه آداب امیرالمؤمنین(علیه السلام) بوده که احمد بن محمد بن عیسی از آن خبر داده است.5

پی نوشت ها

[1] ـ رجال الطوسی 385 و 490 و پاورقی آنها.
[2] ــ معجم رجال الحدیث 14/66.
[3] ــ جامع الرواة 2/22.
[4] ــ تنقیح المقال 2/26.
[5] ــ الفهرست (طوسی) 127.*

دیگر منابع: رجال ابن داود 494 خلاصة الاقوال 248 معالم العلماء 92 نقد الرجال 273 الوجیزه 935 منهج المقال 265 تنقیح المقال 2/26 مستدرکات علم رجال الحدیث 6/264.

قاسم ـ رسّی (169 ـ 246هـ )

ابومحمد قاسم بن ابراهیم بن اسماعیل بن ابراهیم رسّی هاشمی.

از نوادگان امام حسن مجتبی(علیه السلام) بود1 و در سال 169هـ زاده شد2 و در منطقه کوهستانی قدس، در اطراف مدینه می زیست.3 از دوران کودکی و بالندگی و نیز تعلیم و تعلم وی اطلاعی در دست نیست. گفته اند که وی دانشمند، فقیه و شاعر بود و به رشته های گوناگون علمی آشنایی داشت.4 ابومحمد رسّی از امام کاظم(علیه السلام)روایت کرده است.5 وی از پیشوایان زیدیه بود و قیام خود را پس از مرگ برادرش به سال 199هـ شروع کرد.6 شعار او دعوت به یاری و بیعت با الوصی من آل محمد7 یا الرضا من آل محمد(صلی الله علیه وآله) بود8 که در مصر انجام گرفت. قیام دوم او در کوفه به سال 220هـ انجام شد و گروهی از مردم با او بیعت کردند.9 احاطه او بر رشته های علمی، مهارتی در ردّ افکار انحرافی در او پدید آورده بود که ردّ بر جبریه و مجسمه از جمله کارهای اوست. به گفته بروکلمان، وی بنیانگذار مذهب قاسمیه در فقه بود.10 وی را فردی عفیف و زاهد توصیف کرده11 و گفته اند که حاکم وقت هفت بار دینار برایش فرستاد، اما او برگرداند.12 قاسم علاوه بر اشعار زیبا،13 آثار متعددی دارد که عبارت اند از: الامامه الاشریه الایمان و النذور سیاسة النفس والرد علی الرافضه14 صفة العرش و الکرسی و تفسیرهما و الناسخ و المنسوخ.15 نجاشی می گوید: قاسم کتابی داشت که آن را از پدرش از امام صادق(علیه السلام) روایت کرده است.16 آقابزرگ تهرانی هم کتاب های التوحید و العدل (کوچک و بزرگ)، الدلیل (کوچک و بزرگ)، مجموعه پاسخ هایی که از او سؤال شده بود و مسائل ابن مقفع را از او دانسته و می گوید: قاسم رسّی کتاب الامامه یا