اسباب جواز انتفاع:

1. اباحه انتفاع:انتفاع از آنچه شارع يا مالك بهره بردارى از آن را مجاز دانسته، جايز است( --> اباحه)( --> مباحات اصلى).

2. عقد:مهم‌ترين سبب انتفاع، عقد است( --> عقد)كه وسيله مبادله اموال و منافع مردم با رضايت دو طرف عقد مى‌باشد. در اين ميان، برخى عقود به طور مستقيم به منفعت عين و بهره بردن از آن تعلّق مى‌گيرند، مانند اجاره( --> اجاره)، عاريه( --> عاريه)، وصيّت به منفعت( -->وصيّت)و وقف بر اولاد( --> وقف)؛ چنان‌كه صحّت برخى عقود، مقيّد به امكان انتفاع مى‌باشد، مانند مزارعه( -->مزارعه)كه از شرايط صحّت آن، امكان انتفاع از زمين است.(8)

چگونگى انتفاع:بهره بردن از چيزى، گاهى با از بين رفتن آن همراه است، مانند بهره بردن از خوردنى و نوشيدنى در مهمانيها، و گاهى با باقى ماندن آن، مانند بهره بردن از عين عاريه‌اى يا اجاره‌اى يا وقفى كه از شرايط صحّت آنها، امكان انتفاع از عين با بقاى آن است وگرنه، عاريه،(9)اجاره،(10)و وقف(11)آن صحيح نيست.

حدود انتفاع:انتفاع از اشياء حدودى دارد كه بهره بردار بايد آنها را رعايت كند. در مواردى نيز تجاوز از آنها ضمان آور است، مانند تجاوز از حدود و شرايط مشخص شده براى بهره بردارى از مال اجاره‌اى و عاريه‌اى كه موجب ضمان است.(12)انتفاع از اماكن عمومى،به گونه‌اى كه به ديگران ضرر برساند و مانع انتفاع آنان شود، جايز نيست، مانند نشستن در راههاى عمومى براى تجارت، استراحت و قرار دادن سايه‌بان؛ به گونه‌اى كه سبب تنگى محلّ رفت و آمد ديگران شود.(13)

به قول بيشتر فقيهان، انتفاع از مال حرام در حال اضطرار بيش از اندازه رفع اضطرار، جايز نيست و به اتّفاق آنان، بيش از اندازه سيرى حرام است(14)( -->اضطرار).

رعايت حدود اذن مالك در انتفاع از مال وى واجب است. از اين رو، اگر مالك در مهمانى خود، خوردنى و نوشيدنى را فقط براى دعوت شدگان مباح كند و

• (10)213
• (11)28/ 17
• (12)27/ 199 و 215
• (13)38/ 76 ـ 77
• (14)مسالك الافهام 12/ 115 ـ 116
• (8)27/ 20
• (9)169