جابر ـ جعفی (م 128 هـ )

ابوعبدالله جابر بن یزید بن حرث بن عبد یغوث جعفی کوفی.

تابعی1 و از اصحاب امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) بود2 و از آن دو بزرگوار3 و نیز از محدثانی چون ابوطفیل و ابوضحی روایاتی نقل کرده است.4 افرادی چون شعبه،5 ثوری،6 اسرائیل7 و دیگران از وی حدیث شنیده و روایت کرده اند.

پیشوای مفسران است و تفسیر را از امام باقر(علیه السلام) فرا گرفت.8 جابر محدثی امامی،9 مورد اعتماد،10 راستگو و با ورع11 بود و امام صادق(علیه السلام)او را مدح کرده و درباره اش دعا فرموده است.12 او یکی از چهار نفری است که علم ائمه(علیهم السلام) به آنها سپرده شده است.13 جرّاج بن ملیح می گوید که از جابر شنیدم، می گفت که هفتاد هزار حدیث از امام صادق(علیه السلام) در حفظ دارد.14 برخی از رجالیون اهل سنت وی را فردی ضعیف و غیرقابل اعتماد شمرده اند15 که ناشی از تشیع و تأثیرگذاری عظیم او می باشد.

جابر جعفی دارای آثار متعددی بوده که عبارت اند از: کتاب های التفسیر مقتل امیر المؤمنین(علیه السلام) النوادر مقتل الحسین(علیه السلام) الجمل الصفین النهروان الفضائل و رسالة ابی جعفر الی اهل البصره. جابر در زمان امام صادق(علیه السلام) به سال 128 هـ بدرود حیات گفت.16 در تاریخ درگذشت وی اختلاف وجود دارد.17

پی نوشت ها

[1] ـ ریحانة الادب 1/412. 2 ـ رجال النجاشی 1/314.
[3] ــ رجال الطوسی 111.
[4] ــ تاریخ الاسلام 8/59.
[5] ــ التاریخ الکبیر 2/211.
[6] ــ الجرح والتعدیل 2/497. 7 ـ خلاصة تهذیب تهذیب الکمال 2/47. 8 ـ ریحانة الادب 1/412. 9 ـ الفهرست (طوسی) 95. 10 ـ خلاصة تهذیب تهذیب الکمال 2/47. 11ـ تهذیب الکمال 4/467. 12ـ خلاصة الاقوال 35. 13 ـ اختیار معرفة الرجال 485. 14ـ میزان الاعتدال 1/383. 15 ـ الطبقات الکبری 6/345 الجرح و التعدیل 2/497. 16 ـ رجال النجاشی 1/314 ـ 316.
[17] ــ خلاصة تهذیب تهذیب الکمال 2/48 رجال الطوسی 111 میزان الاعتدال 1/384.*

دیگر منابع: معالم العلماء 32 الوافی بالوفیات 11/32 الذریعه 4/268 رجال ابن داود 80 .

جابر ـ طوسی (120 ـ 198 هـ )

ابوموسی جابر بن حیّان بن عبدالله طوسی کوفی صوفی طرسوسی.

اصل وی خراسانی بود،1 ولی خود به سال 120 هـ 2 در کوفه به دنیا آمد. پدرش احتمالا همان عطاری است که در سال 107 هـ به جرم هواداری بنی عباس و تشیع دستگیر شد و به فرمان آخرین حاکم اموی خراسان به قتل رسید. گفته شده که وی بیشتر اوقات در کوفه اقامت داشت،3 ولی از ترس حاکم وقت، دایماً در حال نقل و انتقال بود4 و به بلاد و سرزمین هایی چون سوریه، مصر و هند مسافرت کرد.5 از اصحاب6 و شاگردان امام جعفر صادق (علیه السلام)بوده و از آن حضرت علومی را فراگرفته است.7 از دیگر اساتید او، حر بن حمیری است که در آثار خود بارها از او نام برده و علوم زیادی را از وی آموخته است.8 خالد بن یزید بن معاویه9 و شخصی به نام أذن الحمار منطقی نیز از دیگر اساتیدش بوده اند.10

از شاگردان او می توان خرقی، ابن عیاض مصری، اخمیمی11 و یحیی بن ابی بکر برمکی12 را نام برد. جابر شیمیدانی پرکار،13 مخترع برخی ترکیبات شیمیایی،14 فیلسوف اسلامی15 و کارشناس در عرصه هایی چون ادبیات،16 طب،17 نجوم و غیره18 بود. ابن طاووس و گروهی دیگر وی را از دانشمندان شیعه دانسته اند،19 ولی الندیم او را در شمار اهل سنت ذکر کرده است. وی مدتی در خدمت برمکیان بود20 و با جعفر بن یحیی برمکی همنشینی داشت.21

جابر دارای آثار و تألیفات بسیار زیادی در موضوعات مختلف بود. برخی شمار آن را بالغ بر سه هزار کتاب و رساله می دانند.22 وی تألیفی در کاربرد اسطرلاب دارد که در بردارنده هزار مسئله بی نظیر است.23 او سرانجام در سال 198 هـ 24 در توس درگذشت.25 در تاریخ درگذشتش اختلاف است.26

آثار و تألیفات جابر که در منابع آمده، عبارت اند از: کتاب الاسطقس کتاب اسطقس الاس الی البرامکه کتاب اسطقس الاس الثانی الیهم الکمال هو الثالث الیهم الواحد الکبیر الواحد الصغیر الرکن البیان الترتیب النور الصبغ الاحمر الخمائر الکبیر الخمائر الصغیر التدابیر الرائـیّه کتاب یعرف بالثالث الروح الزیبق الملاغم الجوانیّه الملاغم البرانیّه العمالقه الکبیر العمالقه الصغیر البحر الزاخر البیض(2جلد) الدم الشعر النبات(2جلد) الاستیفاء الحکمة المصونة التبویب الاملاح(2 جلد) الاحجار(2جلد) کتاب ابی قلمون التدویر الباهر التکریر الدرة المکنونه البدوح الخالص الحاوی القمر الشمس الترکیب الفقه الحیوان(2 جلد) البول التدابیر الاسرار کیمان المعادن الکیفته السماء(7جلد)