ثوبان ـ مصری (حدود 155 ـ 246 هـ )

ابوالفیض ثوبان بن ابراهیم ذوالنون مصری صوفی رخمیمی.

درباره نام و نسب و کنیه او اختلاف وجود دارد. وی در اواخر حکومت منصور (خلافت 136 ـ 158 هـ ) متولد شد.1 او اصالتاً از اهالی نوبه، قریه ای واقع در مصر که اخمیم به آن گفته می شد، بود و در مصر سکونت داشت. خطیب بغدادی او را فردی زاهد، حکیمی فصیح و شیخ دیار مصر معرفی کرده است.2 ابوالفیض نزد مالک، لیث بن سعد، ابن لهیعه، فضیل بن عیاض و سفیان ابن عیینه حدیث فرا گرفت. کسانی مانند احمد بن صبیح، حسن بن مصعب و ربیعة بن محمد طائی از او روایت نقل کرده اند. وی اولین کسی بود که در مصر درباره احوال و مقامات اولیای خدا و منزلت صوفیه سخن گفت، لذا علمای مصر او را مجبور کردند آنجا را ترک کند و به او تهمت زندیق زدند. متوکل (خلافت 232 ـ 247 هـ ) متوجه او شد و از او دعوت کرد تا به سامرا بیاید و او در سامرا پس از گفت و گویی که با متوکل داشت، مورد علاقه متوکل قرار گرفت.3 وی مدتی را در سامرا ماند و سپس راهی بغداد شد و در آنجا سکونت گزید و پس از مدتی طولانی که در بغداد بود، به مصر مراجعت کرد.4 ابوالفیض در سفری سیاحتی نیز به شام رفت و از برخی مناطق آنجا از جمله دمشق دیدن نمود و با ابن سید حمدویه دیدار نمود.5 سرانجام وی در سال 246 هـ در محلی به نام جیزه، واقع در مصر از دنیا رفت. او را در مقابر اهل معافر دفن کردند.6 آثار او عبارت اند از: الثقة فی الصنعة الرکن الأکبر7 و قصیده که این سروده را ایدمر بن علی جلدکی شرح کرده و آن را الدر المکنون نامیده است.8

پی نوشت ها

[1] ـ سیر اعلام النبلاء 11/533.
[2] ــ تاریخ بغداد 8/393.
[3] ــ سیر اعلام النبلاء 11/533.
[4] ــ تاریخ بغداد 8/393.
[5] ــ تاریخ مدینة دمشق 17/398.
[6] ــ تاریخ بغداد 8/393 و 397.
[7] ــ الفهرست (الندیم) 423.
[8] ــ کشف الظنون 2/1338.*

دیگر منابع: لسان المیزان 2/437 تاریخ الاسلام 18/265 طبقات الصوفیه 16 النجوم الزاهره 2/320 میزان الاعتدال 2/33 البدایة و النهایه 10/347 العبر 1/350 الاعلام 2/102 شذرات الذهب 2/107 وفیات الاعیان 1/315 الذریعه 5/8 معجم المؤلفین 4/147 طبقات الاولیاء 218 حلیة الاولیاء 9/331 اللباب فی تهذیب الانساب 1/35 الانساب 1/96.

جابر ـ أزدی (2
[1] ـ 103 هـ )

ابوشعثاء جابر بن زید أزدی یحمدی بصری جوفی.

در سال 21 هـ 1 در حُرَقه، از توابع عمان متولد شد و در بصره در قبیله أزد سکنی گزید، لذا منسوب به این قبیله گشت.2 برخی وی را منسوب به یَحمد بن حُمَی دانسته و او را یحمدی خوانده اند. برخی نیز ایشان را از قبیله بنی ربیعة بن حنظله دانسته اند.3 علت شهرتش به جوفی نیز انتساب به ناحیه ای در عمان یا به قولی در بصره به نام «دَرْب الجوف» است.4 ابوالشعثاء از محضر اساتیدی همچون ابن عباس بهره گرفت5 و از شاگردان بزرگ او به شمار می رفت.6 از دیگر اساتید وی می توان به حکم بن عمرو و ابن عمر اشاره نمود.7 در شمار فقهای تابعین،8 مفتی اهل بصره، فردی دانا، خردمند،9 مورد اعتماد10 و اهل عبادت و ورع بود.11 وی قبل از حسن بصری حلقه درسی در جامع بصره دایر نمود و به تدریس و افتا اشتغال داشت.12 عمرو بن دینار، قتاده و عمرو بن هرم از جمله شاگردان او به شمار می رفتند.13 فرقه اباضیه ایشان را از خود می دانستند، ولی او از آنها تبرّی می جُست. جابر از ناحیه یک چشم نابینا بود.14 به وی اثری به نام حروف فی القرآن نسبت داده شده است.15 او در بصره به سال 103 هـ درگذشت. 104 و 93 هـ تاریخ های دیگری است که برای فوت او ذکر کرده اند که اولی صحیح تر می باشد.16 قَطِن بن مدرک کلابی بر او نماز گزارد.17

پی نوشت ها

[1] ـ الاعلام 2/104. 2 ـ مشاهیر علماء الامصار144. 3 ـ طبقات خلیفة بن خیاط 361.
[4] ــ تهذیب الکمال 4/435.
[5] ــ الجرح و التعدیل 1 / 1 / 494.
[6] ــ تاریخ الاسلام 6/524.
[7] ــ الجرح و التعدیل 1 / 1 / 494.
[8] ــ مشاهیر علماء الامصار 144.
[9] ــ الطبقات الکبری 7/179.
[10] ــ الجرح و التعدیل 1 / 1 / 494.
[11] ــ حلیة الاولیاء 3/85 .
[12] ــ سیر اعلام النبلاء 4/482.
[13] ــ الجرح و التعدیل 1 / 1 / 494.
[14] ــ الطبقات الکبری 7/179.
[15] ــ غایة النهایه 1/189.
[16] ــ الطبقات الکبری 7/179.
[17] ــ طبقات خلیفة بن خیاط 361.*

دیگر منابع: طبقات الفقهاء 88 تقریب التهذیب 1/22 البدایة و النهایه 9/93 التاریخ الکبیر 2/204 المعارف 453 الکنی و الاسماء 2/5 تاریخ الثقات 93 تذکرة الحفاظ 1/72 خلاصة تهذیب تهذیب الکمال 2/38 شذرات الذهب 1/101 دول الاسلام 53 النجوم الزاهره 1/252.