موسی ـ خوارزمی (م 200هـ )

موسی بن شاکر خوارزمی.

او در ایام جوانی در خراسان به راهزنی کاروان ها پرداخت و از این راه صاحب اموال فراوانی گشت، اما توبه کرد و شروع به تحصیل و فراگیری علوم در زمینه های نجوم، موسیقی، هیئت و هندسه نمود و در این علوم سرآمد روزگار خویش شد، لذا مأمون (خلافت 198 ـ 218هـ ) او را به خدمت گرفت.1

وی و فرزندانش محمد، احمد و حسن از منجمان و ریاضی دانان مشهور خلافت عباسی بودند. آنها تصنیفات بسیار نیکویی در هندسه و نجوم نوشتند که به حیل بنی موسی مشهور است. تألیفات آنها فواید عظیمی را برای مردم و دانش پژوهان آن زمان در برداشت.2 وی سال 200هـ در زمان خلافت مأمون درگذشت و فرزندانش که کوچک بودند، به دستور مأمون به دارالحکمه فرستاده شدند و در آنجا به تحصیل و تعلیم هندسه و علوم نجوم و افلاک پرداختند.3 موسی بن شاکر کتاب الدرجات فی طبائع الکواکب السبعة را نوشت.4

پی نوشت ها

[1] ـ لغت نامه دهخدا 13/19251.
[2] ــ تاریخ الحکماء 315.
[3] ــ معجم المؤلفین 13/40.
[4] ــ الفهرست (الندیم) 330.*

دیگر منابع: موسوعة علماء ریاضیات 290 دائرة المعارف الشیعیة العامه 17/472 الاعلام 7/323.

موسی ـ رازی (زنده در نیمه دوم قرن دوم هجری)

ابوسهل موسی بن نصر رازی بغدادی.

از فقهای حنفی مذهب،1 از یاران خاص محمد بن حسن شیبانی2 و شاگرد عبدالرحمان بن مقراء ابی زهیر و آخرین راوی از او بود. همچنین بزرگانی مانند ابوعلی دقاق و ابوسعید بردعی از جمله کسانی بودند که فقه را نزد او آموختند.3 او از ناحیه چشم نابینا بود و دارای چند اثر با عنوان کتاب الخراج، مختصر فی الفروع،4 کتاب الشفعة5 و کتاب المخارج بوده است. کتاب اخیر را در نوع خود کتابی نو و بی نظیر بر شمرده اند.6 زمان دقیق فوت ابوسهل مشخص نیست، ولی او تا پیش از سال 189هـ زنده بوده است.7

پی نوشت ها

[1] ـ طبقات الفقهاء 139. 2 ـ اخبار ابی حنیفه و اصحابه 157. 3 ـ الجواهر المضیئه 2/188. 4 ـ هدیة العارفین 2/477. 5 ـ کشف الظنون 2/1430. 6 ـ تاج التراجم 259.
[7] ــ معجم المؤلفین 13/49.*

دیگر منابع: مفتاح السعاده 2/234 الفوائد البهیه 216.

موسی ـ زبیدی (م 203هـ )

ابومحمد موسی بن طارق زبیدی یمانی سکیکی، ابوقرّه.

محدث، مقری و قاضی و از مردمان یمن بود و در زبید از شهرهای همان نواحی زندگی می کرد.1 ابوقره از بزرگان اهل حدیث چون موسی بن عقبه، ابن جریح، سفیان سوری و زمعه حدیث آموخت2 و قرائت را نیز از کسانی چون نافع ابن ابی عبله و اسماعیل بن عبدالله معروف به فسط فرا گرفت.3 دیری نپایید که ابوقره به عنوان محدثی برجسته شناخته شد که در ستایش وی سخن ها گفته اند، چنان که احمد بن حنبل او را ستوده4 و ابوحاتم رازی و ذهبی بر صدق او صحه گذارده اند5 و رجال شناسانی چون ابن حبان و ابن ابی داود وی را توثیق کرده اند.6 همچنین به سبب آمد وشد او بین شهرهای مختلف یمن مانند جند، لجح، عدن و زبیده، روات و اصحاب فراوانی گرد او جمع می آمدند.7 بزرگانی چون احمد بن حنبل، اسحاق بن راهویه و محمد بن یوسف زیادی از وی روایت کرده8 و فرزندش طارق و علی بن ربان لخمی قرائت را نزد او آموخته اند.9 قاضی عیاض نوشته است که ابوقره مدتی در زبیده عهده دار مقام قضاوت بود.10 وی که فردی پرتلاش در جمع آوری و تصنیف مسائل فقهی و حدیث بود، دارای تألیفات معروفی بوده که از آن جمله است: السنن در فقه که بر مبنای فقه مالک و ابوحنیفه نوشته شده است.11 تاریخ وفات ابوقره به سال 203هـ در زبیده بوده است.12

پی نوشت ها

[1] ـ الانساب 3/267.
[2] ــ الجرح و التعدیل 8/148.
[3] ــ غایة النهایه 2/319.
[4] ــ معجم البلدان 3/131.
[5] ــ الجرح و التعدیل 8/148 میزان الاعتدال 6/545.
[6] ــ الثقات 8/159 ترتیب المدارک 1/231.
[7] ــ تاریخ ثغر عدن 1/259 و 260.
[8] ــ تهذیب الکمال 29/81.
[9] ــ غایة النهایه 2/319.
[10] ــ ترتیب المدارک 1/231.
[11] ــ تاریخ ثغر عدن 1/259.
[12] ــ همان 26.*

دیگر منابع: سیر اعلام النبلاء 9/346 خلاصة تهذیب تهذیب الکمال 10/250 لسان المیزان 7/403 الاعلام 7/323 معجم المؤلفین 13/40 کشف الظنون 2/1007 تقریب التهذیب 2/284 لغت نامه دهخدا 13/19251.