18 ـ تاریخ التراث العربی 3 / 2 / 170.
[19] ــ دائرة المعارف بزرگ اسلامی 5/473 و474.*

دیگر منابع: تاریخ الادب العربی (بلاشیر) 714 معجم المؤلفین 13/173 الاعلام 8/125 المؤتلف و المختلف (آمدی) 148 الذریعه 9 / 1 /40.

وهب ـ صنعانی (34 ـ 114 هـ )

ابوعبدالله وهب بن منبّه بن کامل بن سیج بن سیحان یمانی صنعانی ذماری أبناوی.

در زمان خلافت عثمان1 (23 ـ 35 هـ ) به سال 34 هـ در سرزمین صنعاء زاده شد.2 او از نژاد فارس و پدرش منبّه از مردمان هرات، خراسان قدیم، به شمار می رفت. گویند که خسرو، پادشاه ایران وی را از آن سرزمین اخراج کرد، اما هنگامی که نزد پیامبر(صلی الله علیه وآله) آمد اسلام آورد.3 وهب از نیکان تابعین4 و مدت سیزده سال با ابن عباس ملازم و همراه بود.5 او دانش خویش را از بزرگانی چون ابن عباس، جابر بن عبدالله انصاری و عبدالله بن عمر آموخته و از ایشان روایت کرده است.6 کسان بسیاری نیز از وهب حدیث شنیده و روایت کرده اند که در آن میان نام افرادی چون عمرو بن دینار، مغیرة بن حکیم و منذربن نعمان به چشم می خورد.7 ابن خلکان و یاقوت، وهب را تاریخ شناس و فردی آگاه به اخبار گذشتگان، انبیا و پادشاهان دانسته و تأکید کرده اند که وهب در زمینه قصص گذشتگان بسیار مهارت داشت و اخبار و آثار بسیاری، از جمله اسرائیلیات را مورد بررسی و مطالعه قرار داده است.8 ابوزرعه و عجلی وی را فردی موثق دانسته اند.9 ذهبی می نویسد که وهب زمانی از مذهب قدریّه پیروی می کرد و حتی تألیفی نیز در این موضوع نوشته بود، ولی سرانجام از تألیف خود اظهار پشیمانی کرده است.10 به علاوه، وی مدتی نیز در صنعاء عهده دار کار قضاوت بود.11

تاریخ درگذشت وهب به اختلاف نقل شده،12 ولی بخاری آن را به سال 114 هـ دانسته است.13 او دارای آثار و تألیفاتی چند بوده که از آن جمله است: کتاب المبتدی14 کتاب فی ذکر ملوک حمیر15 قصص الانبیاء16 الاسرائیلیات تفسیر القرآن فتوح البلاد و قصص الاخیار.17

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ مدینة دمشق 63/369.
[2] ــ الاعلام 8/125.
[3] ــ سیر اعلام النبلاء 4/546 و547.
[4] ــ خلاصة تهذیب تهذیب الکمال 11/167.
[5] ــ الاعلام 8/126.
[6] ــ تهذیب الکمال 31/140.
[7] ــ تاریخ مدینة دمشق 63/369.
[8] ــ وفیات الاعیان 6/35 معجم الادباء 19/259.
[9] ــ الجرح و التعدیل 9/24 تاریخ الثقات 467.
[10] ــ تاریخ الاسلام 7/499.
[11] ــ همان 7/497.
[12] ــ الثقات 5/488 الطبقات الکبری 5/543 المنتظم 7/142.
[13] ــ التاریخ الکبیر 8/164.
[14] ــ الذریعه 19/47.
[15] ــ وفیات الاعیان 6/35. 16 ـ الاعلام 8/126. 17 ـ هدیة العارفین 2/501.

دیگر منابع: تاریخ یحیی بن معین 1/55 تاریخ ابی زرعه 1/295 اخبار القضاة 3/303 حلیة الاولیاء 4/23 العبر 1/109 طبقات الفقهاء 74 شذرات الذهب1/150 میزان الاعتدال 4/352 المعارف 459.

وهب ـ قرشی (م 200 هـ )

ابوالبختری وهب بن وهب بن وهب بن کثیر بن عبدالله قرشی مدنی اسدی، مشهور به ابوالبختری.

از شاگردان1 و راویان امام صادق(علیه السلام)می باشد. بنا به نقلی، امام با مادر او ازدواج کرده بود.2 از هشام بن عروه، عبیدالله بن عمر، ابن جریج،3 ثور بن یزید و ابن عجلان4 نیز روایت کرده است. راویان زیادی از اهل شام و عراقیون5 از شیعه همچون محمد بن ابی عمیر، محمد بن خالد برقی، احمد بن محمد بن خالد، سندی بن محمد،6 رجاء بن سهل صنعانی، قاسم بن سعید بن مسیب بن شریک،7 مسیب بن واضح، ربیع بن ثعلب و نوح بن هیثم8 از ابوالبختری روایت کرده اند.

وی از فقهای اهل سنت، مورخ و عالم به علم انساب بود9 که در مدینه زاده شد و رشد یافت، سپس به بغداد رفته و مقیم شد.10 مادرش عبده، دختر علی بن یزید از بنی هاشم و جده اش دختر عقیل بن ابی طالب بود.11 او از معدود افرادی است که علمای فریقین در کذاب، جعال و ضعیف بودنش اتفاق نظر دارند. ابوالبختری در جعل حدیث و دروغگویی جسور بود12 و به دستور هارون الرشید (خلافت 170 ـ 193 هـ ) روایت جعل می کرد13 و به افراد موثق همانند امام صادق(علیه السلام)نسبت می داد.14 به گفته بعضی، پول می گرفت و هر شب زیر نور چراغ حدیث جعل می کرد. اهل سنت اغلب وی را خبیث و متروک الحدیث می دانند. احمد بن حنبل او را دروغگوترین مردم می داند.15 عثمان بن ابی شیبه می گوید که ابوالبختری در روز قیامت به شکل دجّال مبعوث خواهد شد،16 اما برخی از علمای شیعه در عین حال که او را کذاب توصیف کرده اند، همه روایات وی از امام صادق(علیه السلام)را مورد اعتماد دانسته اند.17