آرای او نوشت.6 هشام که خود نیز به گونه ای از داعیان معتزله بود، جهت ترویج عقاید و افکار خویش به سرزمین های مختلفی از شهرهای ساحلی عراق و بصره مسافرت کرد و عده ای نیز تحت تأثیر عقاید وی قرار گرفته و به او گرویدند.7 از جمله برجسته ترین شاگردان وی، عبّاد بن سلیمان معتزلی است.8 ذهبی می نویسد: فوطی شخصی باذکاوت، اهل بحث و جدل و دارای افکار و عقاید تازه بوده است.9 تاریخ درگذشت او دقیقاً مشخص نیست، ولی با توجه به مرگ استادش، وی نیز باید در حدود اواسط قرن سوم وفات یافته باشد. آثار و تألیفات وی عبارت اند از: المخلوق الرد علی الاصم فی نفی الحرکات خلق القرآن التوحید جواب اهل خراسان کتاب الی اهل البصره الاصول الخمس کتاب علی البکریه و کتاب علی ابی الهذیل فی النعیم.10

پی نوشت ها

[1] ـ الفهرست (الندیم) 214.
[2] ــ سیر اعلام النبلاء 10/547.
[3] ــ طبقات المعتزله 54.
[4] ــ الفهرست (الندیم) 204 و 214.
[5] ــ طبقات المعتزله 61.
[6] ــ التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع 39.
[7] ــ الفهرست (الندیم) 214.
[8] ــ طبقات المعتزله 77.
[9] ــ سیر اعلام النبلاء 10/547.
[10] ــ الفهرست (الندیم) 214.*

دیگر منابع: المنیة و الامل 151 و 155 باب ذکر المعتزله و طبقاتهم 35 و 52.

هشام ـ کرنبائی (م حدود 240 هـ )

ابوعلی هشام بن ابراهیم کرنبائی کوفی انصاری.

اهل کرنبا، محلی در نواحی اهواز بود1 و از اصمعی و دیگر دانشمندان کوفی استفاده کرده و فضل بن حباب از او روایت نقل کرده است.2 او لغت شناس بود و در زمینه شعر و سرگذشت و تاریخ اعراب اطلاع کافی داشت. عبدالصمد بن معذّل در اشعاری وی را هجو کرده است.3 کتاب های خلق الخیل، الحشرات، الوحوش و النبات از تألیف های اوست.4 مرگ او را به احتمال در حدود 240 هـ آورده اند.5

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ التراث العربی 8/1/226.
[2] ــ الفهرست (الندیم) 77.
[3] ــ بغیة الوعاة 2/326.
[4] ــ الفهرست (الندیم) 77.
[5] ــ تاریخ التراث العربی 8/226.*

دیگر منابع: معجم المؤلفین 13/147 معجم الادباء 19/285 ایضاح المکنون 2/348 روضات الجنّات 8/193.

هشام ـ کلبی (م 204 هـ )

ابومنذر هشام بن محمد بن سائب بن بشر کلبی کوفی.

اهل کوفه1 و از اصحاب امام صادق(علیه السلام) بود.2 نجاشی می نویسد: وی از محدثان امامیه بود و نزد امام صادق(علیه السلام) از جایگاه و منزلت خاص برخوردار بود. امام(علیه السلام) او را از نزدیکان خود ساخته و با گشاده رویی با وی برخورد می کرد. بر پایه روایتی مشهور که از خود هشام نقل شده، وی به دلیل عارضه ای حافظه خود را از دست داد و دچار فراموشی مطلق شد، اما هنگامی که به محضر امام صادق(علیه السلام)شرفیاب شد با نوشیدن آبی از دست امام حافظه خود را باز یافته و دانش از دست رفته را دوباره به دست آورد.3 هشام نزد بزرگانی چون پدرش محمد بن سائب، مجالد و ابومخنف لوط بن یحیی دانش آموخت و از آنها روایاتی را نقل کرده است.4 وی زمانی راهی بغداد شد و در همان جا مجلس درسی برپا ساخت.5 از شاگردان و راویان برجسته وی باید از فرزندش عباس، خلیفه بن خیاط و محمد بن سعد واقدی که هر دو از مورخان مشهور قرن دوم و سوم بودند، نام برد.6 هشام علاوه بر حدیث، در تاریخ و نسب شناسی توانا بود7 و در شعر نیز دستی داشت.8 گفته شده که وی از حافظه بسیار قوی و سرشاری برخوردار بود و بنا به گفته خود، در مدت سه روز تمام قرآن را حفظ کرد.9 اهل سنت وی را موثق نمی دانند.10 سمعانی او را از غالیان امامیه برشمرده است.11 وی در نهایت به سال 204 یا 206 هـ از دنیا رفت12 و آثار و تألیفات فراوانی از خود بر جای گذاشت. ذهبی بنا بر قولی آثار وی را بالغ بر 150 کتاب دانسته و برخی از آنها را چنین ذکر کرده است: کتاب الجمهره حلف الفضول حلف عبدالمطلب و خزاعه حلف تمیم و کلب بیوتات قریش فضائل قیس عیلان بیوتات ربیعه الموردات الکنی ملوک الطوائف و ملوک کنده.13 نجاشی نیز آثاری را به وی نسبت داده که از این قرارند: المذیّل فی النسب حروب الاوس و الخزرج المشاتمات بین الأشراف القداح و المیسر اسواق العرب اخبار ربیعة و البسوس و حروب تغلب و بکر انساب الامم المعمّرین الاوائل اخبار قریش اخبار جرهم اخبار لقمان بن عاد اخبار بنی تغلب و ایامهم و انسابهم اخبار بنی عجل و انسابهم کتاب بنی حنیفه کتاب کلب اخبار تنوخ و انسابها مثالب ثقیف مثالب بنی امیه الاصنام الطاعون فی العرب فتوح العراق فتوح الشام