چون شعبه، ابن مبارک6 و ثوری7 از او روایت نقل کرده اند. گویند که پدرش آشپز حجاج بن یوسف بود8 و هشیم علی رغم میل پدر، به تحصیل علم و کتابت حدیث روی آورد و با ابوشیبه قاضی در فقه مناظره کرد.9 وی مفسر،10 فقیه، قاری و محدث بود11 و در روایت تدلیس می کرد.12 هشیم در قیام ابراهیم بن عبدالله، برادر نفس زکیّه، در واسط شرکت کرد و پسرش معاویه در آن حادثه کشته شد.13 سرانجام در شعبان14 سال 183 یا 188 15 در بغداد وفات یافت16 و در گورستان خیزران به خاک سپرده شد.17 کتاب التفسیر، السنن، المغازی و القراءات18 از آثار اوست.19

پی نوشت ها

[1] ـ تهذیب الکمال 30/272. 2 ـ الثقات 7/587.
[3] ــ الفهرست (الندیم) 284. 4 ـ تاریخ الاسلام 12/432.
[5] ــ تاریخ بغداد 14/85.
[6] ــ الجرح و التعدیل 9/115.
[7] ــ تاریخ بغداد 14/85.
[8] ــ المنتظم 8/889.
[9] ــ تاریخ بغداد 14/85.
[10] ــ طبقات المفسرین (داوودی) 2/353.
[11] ــ معجم المؤلفین 13/150.
[12] ــ الثقات 7/587.
[13] ــ الاعلام 8/89.
[14] ــ الطبقات الکبری 7/313.
[15] ــ هدیة العارفین 2/510.
[16] ــ الجرح و التعدیل 9/115.
[17] ــ الطبقات الکبری 7/313.
[18] ــ هدیة العارفین 2/510.
[19] ــ الفهرست (الندیم) 284.*

دیگر منابع: تاریخ الاسلام 12/432 میزان الاعتدال 4/306 خلاصة تهذیب تهذیب الکمال 11/59.

هلال الرأیهلال ـ بصری هلال ـ بصری (م 245 هـ )

ابوبکر هلال بن یحیی بن مسلم رازی بصری، ملقب به هلال الرأی.

اهل بصره و جزو شاگردان قاضی ابویوسف و زفر بود و نزد آنان تعلیم دید.1 هلال شخصیتی محدث، فقیه حنفی و از دانشمندان بزرگ شهر خود بود2 که به قیاس و رأی خود بسیار اعتماد می کرد و لذا به رأی معروف بود.3 او روایات کمی نقل کرده و همچنین ضعیف شمرده شده است.4 هلال از افرادی مانند عبدالواحد بن زیاد، ابی عوانه و دیگران روایت نقل کرد و عبدالله بن قحطبه، حسین بن احمد بن بسطام و دیگران از وی روایت نقل کرده اند.5 از شاگردان فقهی وی می توان قاضی بکار بن قتیبه6 و ابوحازم عبدالحمید بن عبدالعزیز را نام برد.7 وی در سال 245 هـ در شهر بصره از دنیا رفت. آثار او کتاب المحافره، تفسیر الشروط، الحدود،8 الوصایا و احکام الوقف می باشد.9

پی نوشت ها

[1] ـ الجواهر المضیئه 2/207.
[2] ــ تاریخ الاسلام 18/529.
[3] ــ الاعلام 8/92.
[4] ــ میزان الاعتدال 4/317.
[5] ــ تاریخ الاسلام 18/529.
[6] ــ وفیات الاعیان 1/280.
[7] ــ نشوار المحاضره 6/171.
[8] ــ الفهرست (الندیم) 258.
[9] ــ معجم المؤلفین 13/152.*

دیگر منابع: الانساب 3/35 مفتاح السعاده 2/235 تاریخ الادب العربی (بروکلمان) 3/258 میزان الاعتدال 4/371 لسان المیزان 6/202 الکامل فی التاریخ 7/88 المجروحین 3/87 هدیة العارفین 2/510.

هلال ـ حمصی (زنده در قرن دوم هجری)

هلال بن ابی هلال حمصی.

از مترجمان به زبان عربی در زمان بنوموسی بن شاکر بود.1 بنابر نقل الندیم، مسلمانان از کتاب مخطروطات آپولونیوس، مهندس و منجم معروف قرن سوم قبل از میلاد و از شاگردان مشهور ارشمیدس و از مبتکران بزرگ در علوم ریاضی، هفت مقاله و قسمتی از مقاله هشتم را در دست داشته اند که چهار مقاله اول آن را هلال بن ابی هلال حمصی زیر نظر احمد بن موسی بن شاکر ترجمه کرده است.2 ابن ابی اصیبعه نوشته است که هلال در ترجمه فصیح و بلیغ نبود، ولی ترجمه هایش صحیح بود.3 تاریخ وفات هلال مشخص نیست، ولی چون وی در خدمت بنوموسی بوده و بنوموسی در خدمت مأمون (خلافت 198 ـ 218) بوده اند،4 می توان حیات وی را در سده دوم یا سوم حدس زد.

پی نوشت ها

[1] ـ الفهرست (الندیم) 304.
[2] ــ همان 326 تاریخ الحکماء 62.
[3] ــ عیون الانباء فی طبقات الاطباء 257.
[4] ــ الفهرست (الندیم) 326 تاریخ الادب العربی (بروکلمان) 4/166.*

دیگر منابع: تاریخ ادبیات در ایران 1/334 و 3/269 لغت نامه دهخدا 14/20787.

همام ـ فرزدق (حدود 20 ـ 114هـ )

ابوفراس همام بن غالب بن صعصعة بن ناجیه فرزدق تمیمی بصری دارمی.

در حدود 201 یا 38 هـ 2 در یمامه زاده شد و در بصره، دمشق و