دیگر منابع: رجال ابن داود 380 تنقیح المقال 3/332 مجمع الرجال 6/277 نقد الرجال 379 منهج المقال 375 الاعلام 8/202 خلاصة الاقوال 186.

یعقوب ـ اهوازی (پس از 180 ـ 244 هـ )

ابویوسف یعقوب بن اسحاق اهوازی بغدادی، مشهور به ابن سکیت.

اهل دورق، روستایی در اهواز بود. پدرش اسحاق که سکیت لقب داشت، مردی صالح و از علمای نحو و لغت و شعر عرب به شمار می رفت و او خود از علمای بغداد و از جمله کسانی بود که از کوفیون کسب علم کرده بودند، از این رو به نحو اهل کوفه آشنا بود و در علوم قرآن و شعر مهارت داشت.1 ابن سکیت در حدیث نیز دستی داشت و از امام جواد(علیه السلام) روایات و مسائلی را نقل کرده است.2 مرحوم صدوق او را راوی امام رضا(علیه السلام)نیز دانسته است،3 اما به نظر می رسد مقصود از ابوالحسن در آن روایت امام هادی(علیه السلام) است و کلمه رضا به اشتباه بر آن افزوده شده است، چون نجاشی می گوید: ابن سکیت از خواص اصحاب امام محمد تقی و امام علی النقی(علیهما السلام)بود4 و کلینی همان روایت را بدون قید «الرضا» نقل کرده است.5 ابن سکیت را متبحر در انواع علوم دانسته و گفته اند که فصیحان عرب را ملاقات کرد و از آنان دانش آموخت و آنچه از آنان شنیده بود در کتاب هایش نوشت، ضمن اینکه از دیانت و عفاف بالایی برخوردار بود.6 استادان او ابوعمرو شیبانی، فراء نحوی، ابن اعرابی و اثرم، و شاگردان و راویان او میمون بن هارون کاتب، محمد بن عجلان اخباری، محمد بن فرج مقرئی، ابوسعید سکری و ابوعکرمه ضُبّی7 بودند. علمای شیعه و اهل سنت او را موثق، راستگو و غیرقابل طعن می دانند.8 با آنکه قتل او به سبب تشیع بود،9 ذهبی او را تجلیل نموده و اشعارش را نیکو، کتاب هایش را سودمند و به خصوص کتاب منطق او را گرانسنگ و قابل تقدیر معرفی کرده است.10 از مبرّد نحوی هم نقل شده که در میان بغدادی ها کتابی همچون منطق ابن سکیت نیست.11 ابن سکیت و پدرش معلم بودند و در بغداد تعلیم و تربیت کودکان را برعهده داشتند، به همین سبب امیر محمد بن عبدالله بن طاهر و سپس خلیفه متوکل عباسی (خلافت 232 ـ 247 هـ ) آموزش و پرورش فرزندان خود را به او واگذاشتند و دستمزد خوبی به او می دادند،12 اما زمانی متوکل از او پرسید: فرزندان من پیش تو محبوب ترند یا حسن و حسین(علیهما السلام) ؟ ابن سکیت از دو فرزند خلیفه بد گفت و خوبی های حسنین(علیهما السلام) را برشمرد و بلافاصله متوکل دستور داد که شکم او را دریدند.13 به قولی هم گفت: قنبر خادم علی(علیه السلام) از تو و دو فرزندت بهتر است. آن گاه دستور داد تا زبانش را از پشت سر بیرون کشیدند.14 قتل این عالم شیعی را به سال 243، 244 و 246 هـ در 58 سالگی نوشته اند.15 بر این اساس، می توان سال ولادت وی را دهه هشتاد قرن دوم گمانه زد. ابن سکیت کتاب های زیادی تدوین کرد که بسیاری از آنها امروزه در دست است و کتاب هایی را نیز به او منسوب دانسته اند.16 آثار وی عبارت اند از: اصلاح المنطق الاضداد الالفاظ الاصوات المقصور و الممدود المذکر و المؤنث الوحش (الوحوش) النبات (الشجر و النبات) الامثال القلب و الابدال البحث الزبرج الاجناس الفرق السرج و اللجام فَعَلَ واَفْعَلَ الحشرات الابل النوادر معانی الشعر سرقات الشعراء و ما اتفقوا (تواردوا) علیه المثنی و المبنی و المکنی الایام و اللیالی ما جاء فی الشعر و ما حرّف عن جهته17 ما اتفق لفظه واختلف معانه الطیر (منطق الطیر) الارضین والجبال والاودیه التوسعه الفصیح شرح الوسط18 الانواء الانساب شرح اشعار عمرو بن ربیعه ابونواس و شعر فنال کلابی19 البیان20 شرح دیوان عروة بن ورد حطیئه خنساء مزرّد و قیس بن خطیم الدعاء الانواع التصغیر خلق الانسان و معانی الابیات21 و شرح و جمع آوری اشعار دیوان های امرءالقیس، زهیر، نابغه ذبیانی، اعشی، ابوداود، بشر بن ابی حازم، اوس بن حجر، علقمة الفحل، طرفه، عنتره، عمرو بن کلثوم، حارث بن حلزه، فرزدق، اخطل، جریر، عامر بن طفیل، سلیک بن سلکه، جامع بن مرحبه، عمرو بن احمر و حسان بن ثابت.22

پی نوشت ها

[1] ـ الفهرست (الندیم) 79.
[2] ــ رجال النجاشی 2/425.
[3] ــ عیون اخبار الرضا(علیه السلام) 2/79.
[4] ــ رجال النجاشی 2/425.
[5] ــ الکافی 1/24.
[6] ــ الفهرست (الندیم) 79.
[7] ــ معجم الادباء 20/50.
[8] ــ رجال النجاشی 2/425.
[9] ــ همان تاریخ مدینة دمشق 74/150.
[10] ــ سیر اعلام النبلاء 12/16.
[11] ــ تاریخ بغداد 14/274.
[12] ــ تاریخ مدینة دمشق 74/151.
[13] ــ وفیات الاعیان 6/396.
[14] ــ بغیة الوعاة 2/349.
[15] ــ تاریخ بغداد 14/274.
[16] ــ دائرة المعارف بزرگ اسلامی 3/698.
[17] ــ الفهرست (الندیم) 79.
[18] ــ کشف الظنون 1/507 و 2/1272 و 2009.
[19] ــ هدیة العارفین 2/536.
[20] ــ الذریعه 3/171.
[21] ــ دائرة المعارف بزرگ اسلامی 3/698.
[22] ــ رجال النجاشی 2/426.*