ترديد به تحولات شوروى سابق نگريستند، اما آنچه با فاصله‌اى اندك پس از صدور اين پيام روى داد، ژرف انديشى و حقيقت بينى حضرت امام را ثابت كرد. آواى توحيد، داراى مقدمۀ ناشر، متن پيام امام. تصوير دستخط آن حضرت و شرح مبسوطى از آيت‌الله جوادى آملى است.

اگر چه انديشۀ سياسى امام (ره) در دو قالب كلامى و فقهى مطرح‌شده است، اما امام (ره) تنها به تبيين مشروح بعد فقهى پرداخته و تمامى مباحث ولايت‌فقيه را با منطق و استدلال فقهى به پايان برده‌اند.

امام (ره) كه مجموعۀ مسائل رسالۀ ولايت‌فقيه را در فاصلۀ اول تا بيستم بهمن‌ماه (1348 ه‌ - ق) طى سيزده جلسه تشريح كرده و پايه‌هاى يك نظريۀ نظام ساز را مطرح كردند، پا از انديشۀ سياسى ولايت‌فقيه فراتر گذارده و ابتدا به فلسفۀ سياسى ولايت‌فقيه و در قسمت پايانى به نظريه انقلاب اسلامى پرداختند.

مباحث اين رساله نظرى ابتدا به صورت جزوه‌هاى پراكنده دست به دست بين وفاداران نهضت اسلامى روحانيت به ويژه دانشجويان خارج از ايران مى‌گشت، تا آنكه در سال 1349 پس از ويرايش مجدد و تأييد حضرت امام (ره) ابتدا در بيروت و سپس تحت عنوان نامه‌اى از امام موسوى كاشف‌الغطاء به ضميمه رسالۀ جهاد اكبر تأليف حضرت امام (ره) در ايران به‌طور مخفيانه منتشر شد.

مقايسۀ اين رساله با مباحث ولايت‌فقيه كتاب البيع كه به قلم خود امام (ره) است، نشان مى‌دهد كه در تحرير مسائل رسالۀ ولايت‌فقيه منطقى فراتر از منطق فقه به كار رفته است. اين رساله تنها براى بررسى يك انديشۀ فقهى تنظيم نشده و در حقيقت راهنماى عمل در يك انقلاب گسترده و نظام ساز است.

لازم به تذكر است كه بعد فقهى و به تعبير ديگر منطق فقهى حاكم بر مباحث ولايت‌فقيه در كتاب البيع بسى قوى‌تر و متقن تر از منطق فقهى رسالۀ ولايت‌فقيه است و با وجود اين، رسالۀ ولايت‌فقيه از امتياز بزرگ و مهمى برخوردار است كه اين مزيت در مباحث فقهى ولايت‌فقيه در كتاب البيع ديده نمى‌شود.

اگر سير تحول انديشۀ سياسى ولايت‌فقيه را در آثار امام بنگريم، در اصل اين انديشۀ سياسى، تحول و بى‌تفاوتى نمى‌بينم. امام (ره) حتى در كتاب كشف‌الاسرار نيز كه در دوران حكومت فاشيستى رضاخان تأليف شده هم انديشۀ سياسى ولايت‌فقيه را مطرح مى‌كند و در فاصلۀ طولانى آن زمان تا آخرين اظهارنظر امام (ره) كه به مناسبت طرح مسئلۀ ولايت‌فقيه در نماز جمعه ابراز كردند، تفاوتى در اصل انديشۀ سياسى ولايت‌فقيه ديده نمى‌شود. آنچه كه در اين ميان تحول يافته و در اين مدت به‌طور آشكار ظاهر شده، نظرى نمودن انديشۀ سياسى ولايت‌فقيه است كه در رساله ولايت‌فقيه انجام گرفته است.

نظرى كردن يك انديشۀ سياسى كارى كاملا سياسى است و در حقيقت كار جديد امام (ره) كه در طول تاريخ فقه بى‌سابقه بوده، همين عمل سياسى نظام ساز و انقلابى است وگرنه خود انديشۀ سياسى ولايت آن گونه كه امام (ره) بارها در اين رساله مورد تأكيد قرار مى‌دهند، كار ابداعى و نظرى جديد نيست و در آثار فقهاى گذشته از شيخ مفيد تا عصر امام (ره) همواره در شكل‌هاى مختلف و به صورت‌هاى گاه پررنگ و يا