تا قیامت برپا شود «1» ﴿ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ﴾ اشاره ببازگشت روح انسانی و حیوانی ببدن جسمانی است و معنی رجوع همین است نه اینکه بعضی از صوفیه توهم کرده اند که وجود موجودات بوجود واجب الوجود متصل میشوند چنانچه در آغاز از وجود او جدا شده بودند و این مسلک وحدت وجود غلطی است که ما در ذیل آیه شریفه ﴿وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ﴾ در ردّ منکرین خلود اشاره بآن نمودیم و بعضی از مفسرین جمله ﴿ثُمَّ یُحْیِیکُمْ﴾ را اشاره بحیوة قیامت دانسته اند و ثمّ در ﴿ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ﴾ را بمعنی و او گرفته اند، ولی این معنی خلاف سیاق آیه است که ثمّ در جملات قبل بمعنی تراخی و ترتیب گرفته شود و در اینجا از سیاق قبل تغییر داده شود و این آیه شریفه مشتمل بر سه نوع دلیل بر وجود صانع عالم است: حسی وجدانی، منطقی برهانی، دینی قرآنی:

اما حسّی وجدانی استفاده میشود از جمله ﴿کُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْیاکُمْ﴾ که انسان مشاهده میکند نبوده و بود شده و نبود در بود شدن احتیاج بموجد و هستی دهنده دارد امّا دلیل منطقی این آیه بر وجود خالق و صانع عالم از طریق تطوّر و تغیّر در موجودات عالم بویژه انسان است که روزی جماد موجود مرده بوده و سپس 1- صاحب کفایة الموحدین آخذا از مرحوم مجلسی دعوای تواتر نموده که میت در قبر بهمین حیات حیوانی زنده میشود و با این سخن دچار اشکالاتی میشود زیرا مسلما اگر کسی پهلوی میتی باشد نه حس و حرکتی در او مشاهده میکند و نه صدای او را میشنود و نه چشمش باز میگردد و این سخن موجب اعتراضات دشمنان میگردد ولی بنا بر آنچه گفته شد نه اشکالی وارد میآید و نه راه اعتراضی بازمیگردد و نه لازم آید که تاویل و تصرفی در اخبار بشود و ما در کلم الطیب مجلد سیم ص 71 و 72 این مطلب را بیان نموده ایم