التواب الرحیم الغفور» بوده (1) و در بعضی اخبار مرویه در کافی و فقیه است که آن کلمات اسامی خمسه طیّبه (محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین است) که آدم انوار و اشباح آنان را در عرش مشاهده نمود و بمقام قرب آنها معرفت پیدا کرد و خداوندگار را بآنها قسم داد تا خداوند توبه او را پذیرفت.

و جمع بین این اخبار باین نحو ممکن است که آدم بتقصیر خود اعتراف کرده باشد چنانچه مفاد آیات شریفه است ﴿قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ﴾ (2) و خداوند را بوحدانیت ستوده و باسماء مقدسه اش (اسماء خدایش) یاد نموده و بمقام خمسه طیّبه قسم داده باشد تا توبه او مورد قبول واقع شده:

و تاب اگر بالی متعدی شود فعل عبد است بمعنی بازگشت بطرف خدا مانند ﴿إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ﴾ (3) و اگر بعلی متعدی شود فعل خداست و بمعنی قبول توبه است مثل همین آیه ﴿فَتابَ عَلَیْهِ﴾ و وجوب توبه از طرف بنده عقلی است زیرا توبه دفع ضرر است و وجوب دفع ضرر بقدر امکان ضروری است و اوامر شرعی نسبت بتوبه ارشادی است و اعمال مولویت در آن نشده چه اگر امر مولوی بود مستلزم این میشد که یک معصیت موجب عقوبات غیر متناهی شود هر گاه در توبه تأخیر گردد زیرا هر آنی که تأخیر شود یک معصیت محسوب میگردد و این بالضرورة باطل و منافی آیه شریفه ﴿وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلا یُجْزی إِلَّا مِثْلَها﴾ (4) خواهد بود.

و امّا قبول توبه از طرف خداوند بعضی گفتند وجوب عقلی دارد چون فعلش حسن و ترکش قبیح می باشد،

(1) برهان از حسن ابن راشد

(2) سوره اعراف آیه 23

(3) سوره احقاف آیه 15

(4) سوره انعام آیه 160