و بعضی گفتند چون در قرآن وعده فرموده که توبه عبد را قبول میکند ﴿أَنَّ اللَّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ﴾ (1) و خلف وعده بر خداوند قبیح است از اینجهت واجب است.

و بعضی گفتند قبول توبه تفضل است و اگر قبول نکند کار قبیحی ننموده است.

و حق اینست که قول بوجوب عقلی آن ممنوع است برای اینکه معلوم نیست قبول نمودن توبه مطلقا حسن باشد و ثانیا وجوب بر فعل حسنی مادامی که ترکش قبیح نباشد و خلاف عدل نشود، ممنوع است، و ثالثا وعده قبول توبه هم منوط بشرایطی است و بطور مطلق نیست.

و در هر صورت آیات و اخبار در فضیلت توبه بسیار است و ما شمه از آنها را در ضمن اذکار نماز در ذیل کلمه استغفار تذکر دادیم (2) و حقیقت توبه همان پشیمانی است چنانچه از پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم روایت شده که فرمود

«الندم توبة» (3)

و البته پشیمانی لوازمی دارد مثل اینکه اگر قابل تدارک است باید تدارک کند مانند نماز و روزه و نحو اینها و اگر حقوق الناس است بصاحبانش ردّ کند در صورتی که آنها را میشناسد و اگر نمیشناسد و یا دسترسی ندارد ردّ مظالم دهد و اگر قابل ردّ مظالم نیست ترضیه و یا احسان و یا طلب مغفرت نماید و بالجمله آنچه وظیفه شرعی او می باشد عمل نماید، و همچنین عازم شود که دیگر بازگشت بمعصیت نکند و وجوب توبه بحکم عقل و اوامر قرآنی ثابت و فوریت آن بواسطه خطر مرگ و رسیدن آن و سیاهی و قساوت قلب و عدم موفقیت بتوبه، محقق است.

و کلمه تواب صیغه مبالغه است و اگر بعبد نسبت داده شود بمعنی بسیار توبه کننده و کسی است که دائما موفق بتوبه است و همیشه از اعمال خود بطرف خدا بازگشت میکند، در قرآن میفرماید ﴿إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ﴾ (4) و اگر بخدا

(1) سوره توبه آیه 104

(2) ص 180- 183

(3) جامع السعادات

(4) سوره بقره آیه 222