مطرح می کردند، نبایستی از چشم و ذهن کلینی دور مانده باشد. پیش از کلینی کما این که استرن در تحقیق ماندگارش دربارۀ ظهور اسماعیلیه نشان داده است، دعوت اسماعیلی در شهر ری و در کلین نهضتی جدید را به راه انداخته بود.

شرح این مطالب را در رساله دانشگاهی خود دربارۀ شیخ کلینی برای مدرسۀ عالی سوربون نوشته ام. اینجا فقط یک نکته را پیرامون این کتاب کلینی ارائه می دهم:

کتاب کلینی در زمان خودش و اندکی بعد از وی از شهرت زیادی برخوردار بوده، به طوری که مسعودی در التنبیه والاشراف از آن در کنار چند ردّیه دیگر بر قرامطه نام برده است. می دانیم که کتاب التنبیه والاشراف در سال 345ق نوشته شده است؛ (1)یعنی تنها 16 سال پس از درگذشت کلینی در 329ق. عبارت مسعودی چنین است:

1. التنبیه والاشراف از المسعودی ص 343:

وردّ علیهم آخرون مثل قدامة بن یزید النعمانی، وابن عبدک الجرجانی (2) وابی الحسن ابن زکریا الجرجانی، وابی عبد اللّه محمد بن علی بن رزام الطائی الکوفی، وأبی جعفر الکلابی الرازی وغیرهم، فکل یصف من مذاهبهم ما لا یحکیه الآخر مع إنکار هذه الطائفة حکایة من ذکرنا وترکهم الاعتراف بها، ونحن فلم نقصد فی کتابنا هذا حکایة مذاهبهم ولا الرد علیهم.

در این عبارت الکلینی به الکلابی تحریف شده است و به هر حال مقصود از او ابوجعفر الکلینی الرازی است.

از شماری از همین ردیه ها در کتاب ابو الحسین هارونی مؤید باللّه زیدی، معاصر شیخ مفید که پیشتر امامی مذهب بوده، نام برده شده اما در این کتاب نامی از کتاب کلینی نیامده است. ابوالحسین از این ردیه ها در آغاز کتاب اثباة نبوة النبی خود به مناسبت ذکر اسماعیلیان و قرمطیان نام می برد. عبارت او چنین است:

(1) نک: التنبیه والاشراف، ص 344.

(2) برای ابن عبدک، معتزلی ظاهراً با تمایلات زیدی و ردیه او نک: مقاله من ذیل مدخل ابن عبدک در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.