محمد بن یعقوب کلینی و کتاب کافی

با مروری بر زندگی مرحوم کلینی بحث را پی می گیریم:

نام: ابوجعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی معروف به «ثقة الاسلام» (1)از مشهورترین فقها و محدثان امامیه است که در عصر غیبت صغرا می زیست.

ولادت: از تاریخ و مکان ولادت وی اطلاع دقیقی در دست نیست، اما قراین (2)حاکی از آن است که وی احتمالاً در اواخر عصر امامت امام حسن عسکری علیه السلام (م 260 ق) و یا اندکی پس از آن (3)در روستای کُلَین، (4)جنوب شهر ری - در حوالی حسن آباد فعلی - چشم به جهان گشود.

خاندان: دربارۀ پدرش یعقوب بن اسحاق اطلاع زیادی نداریم، اما آرامگاه وی در روستای کُلَین، قرن هاست که زیارتگاه شیعیان است امری که حکایت از شهرت و جلالت وی در آن عصر دارد. خاندان مادری ثقة الاسلام کلینی خاندانی اهل علم بود.

پدر بزرگ مادری اش، محمد بن ابراهیم بن ابان کلینی و عموی مادرش، احمد بن ابراهیم بن ابان کلینی محدثانی فاضل و نیک بودند. (5)دایی وی «علّان» نیز محدثی بزرگ بود که در سفر حج و در راه زیارت خانۀ خدا به شهادت رسید. (6)

(1) ثقة الاسلام یعنی دانشمندی که مورد وثوق و سند وثاقت اسلام و مسلمین است و آن قدر اهمیت داشته که برای اولین بار کلینی سرآمد دانشمندان و فقها و محدثان پیشین شیعه را بدان منسوب کرده اند. (مفاخر اسلام، ج 3، ص 28، پاورقی 2)

(2) دربارۀ این قراین ر. ک: العمیدی، «مع الکلینی و کتابه الکافی» ، علوم الحدیث، س 1، ش 1، ص 156 و 157.

(3) در این باره ر. ک: خویی، معجم رجال الحدیث، ج 19، ص 58؛ بحرالعلوم، الفوائد الرجالیة، ج 3، ص 336.

(4) کُلَین بر وزن حسین در 38 کیلومتری شهر ری و ناحیۀ جنوب غربی جادۀ قم به تهران نزدیک حسن آباد کنونی است. به همین جهت او را به لقب «رازی» منسوب به ری هم خوانده اند. دوانی، مفاخر اسلام، ج 3، ص 27 و فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 1، ص 138.

(5) رجال الطوسی، ص 408.

(6) نام دایی کلینی علی بن محمد بن ابراهیم رازی کلینی معروف به علّان است که نجاشی او را این گونه توصیف کرده است: ثقةٌ، عینٌ، له کتاب اخبار القائم (نجاشی، رجال النجاشی، ص 260 و 261) ؛ شیخ صدوق نیز او را در زمرۀ کسانی برشمرده است که امام زمان (عج) را دیده و با آن حضرت سخن گفته اند. (صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، باب 43، ح 44، ص 470) . [1] علّان یکی از مشایخ کلینی - در عدّه های معلوم - است که وی توسط آنها از سهل بن زیاد روایت می کند. (علّامه حلی، خلاصة الأقوال، الفائدة الثالثه، ص 430؛ نیز: شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 30، [2] خاتمه، فایده سوم، ص 145- 148) .