نکاتی دربارۀ کتب اربعه

پیش از آشنایی با هر یک از کتب چهارگانه لازم است به دو نکته توجه کنیم:

1. نامیده نشدن این کتب به «صحاح اربعه» : می دانیم که اهل سنت از جامع بخاری و مسلم با نام صحیح بخاری و صحیح مسلم یاد کرده اند، چنان که گاه از کتب شش گانه اصلی اهل سنت نیز با عنوان «صحاح سته» یاد شده است، اما عالمان شیعه با وجود روایات صحیح فراوانی که در کتب اربعه وجود دارد، هرگز این کتاب ها را «صحاح اربعه» ننامیده اند. این امر موجب شده است که راه نقد و بحث در متن و سند روایات این کتاب ها هم چنان گشوده باشد.

2. اصول خمسه و کتاب «مدینة العلم» در کلام برخی از عالمان: کسانی مانند شیخ شمس الدین محمد بن محمود آملی (1)(م 752 ق) و حسین بن عبدالصمد عاملی پدر شیخ بهایی (2)(م 984 ق) از «اصول (3)خمسه» حدیثی یاد کرده اند، (4)آنان «مدینة العلم» شیخ صدوق را که گفته می شود بیش از دو برابر کتاب من لایحضره الفقیه ایشان بوده، (5)نیز در جنب چهار کتاب مذکور قرار داده و از این رو به «اصول خمسه» تعبیر نموده اند. اما متأسفانه کتاب «مدینة العلم» شیخ صدوق به دست ما نرسیده و تلاش هایی که تاکنون برای یافتن نسخه ای از این کتاب انجام گرفته ناکام مانده است.

(1) نفایس الفنون فی عرایس العیون، ج 1، ص 397.

(2) وصول الاخیار إلی اصول الاخبار، ص 85. وی گفته است: «و أصولُنا الخَمسة الکافی و مدینةُ العلمِ و کتابُ من لایحضره الفقیه و التهذیبُ و الاستبصارُ» .

(3) اطلاق «اصل» بر این کتب با اصطلاحی که قبلاً برای «اصول اربعمائه» به کار می رفت متفاوت است، اصل در آنجا به معنای کتاب هایی بود که بدون واسطۀ مکتوب از معصوم دریافت شده بود اما در اینجا مراد از کتب اصول کتاب های اصلی و مهم حدیثی است که همان جوامع حدیثی اند.

(4) قاضی نور اللّه تستری (956 - 1019 ق) کتب مشهور حدیثی شیعه را شش کتاب دانسته و در کنار کتب اربعه دو کتاب المحاسن تألیف أحمد بن محمد بن خالد البرقی و قرب الإسناد تألیف محمد بن عبداللّه بن جعفر الحمیری را نیز افزوده است. المحاسن، مقدمه مصحح (سید جلال الدین حسینی) ، ص 10؛ نیز: فیض الاله فی ترجمة قاضی نور اللّه، سید جلال الدین حسینی، ص 71 به نقل از مصائب النواصب قاضی نور اللّه تستری.

(5) به تعبیر ابن شهر آشوب این کتاب دارای 10 جزء بوده در حالی که کتاب من لا یحضره الفقیه 4 جزء است. ر. ک: معالم العلماء، ص 147.