تفکیک روایات صحیح از ضعیف نشئت گرفته است، لازم است ابتدا به تفاوت دو معیار اصطلاح قدما و متأخران شیعه در صحت و ضعف حدیث اشاره کنیم.

تفاوت اصطلاح صحیح قدما با صحیح متأخران

صحیح نزد قدمایی چون کلینی، صدوق و طوسی رحمهم الله با صحیح نزد متأخران شیعه متفاوت است. حدیث نزد قدمای شیعه بر دو دسته بوده است: 1. صحیح؛ 2. غیر صحیح.

تعریف صحیح قدمایی

«هُوَ ما وَثَقُوا بِکَونِه مِنَ المعصومینَ علیهم السلام أعَمٌ من أن یکونَ منشَأ وُثُوقِهِم کَونَ الراوی مِنَ الثِّقاتِ أو أمارات اخَر» ؛ (1)حدیث صحیح قدمایی حدیثی است که نسبت به صدور آن از معصوم علیه السلام اطمینان حاصل شود. خواه منشأ این اطمینان وثاقت راوی باشد یا قرائن دیگر. بنابراین صحیح نزد قدمای شیعه خبری بوده است که:

1. یا افراد مورد وثوق آن را نقل کرده باشند؛ اگرچه غیر امامی باشند.

2. یا خبری که همراه قرائنی باشد که موجب علم به مضمون آن گردد. برخی از این قرائن عبارت بودند از:

- وجود حدیث در بسیاری از اصول اربعمائه؛

- تکرار آن در یک یا چند اصل با طرق مختلف؛

- وجود حدیث در اصلی متعلق به یکی از اصحاب اجماع، مثل: زراره، محمد بن مسلم، صفوان و. . . ؛

- وجود حدیث در کتب عرضه شده بر امام علیه السلام که مورد تأیید حضرت نیز واقع شده است، مانند: کتاب یونس بن عبدالرحمن و کتاب فضل بن شاذان که بر امام عسکری علیه السلام عرضه و تأیید شدند؛

- وجود حدیث در کتب مشهور و مورد اعتماد سلف. (2)

اما با توجه به این که به مرور زمان بسیاری از قرائن فوق از بین رفت و دیگر

(1) خاتمۀ مستدرک، ج 3، ص 482 به نقل از تعلیقۀ وحید بهبهانی بر منهج المقال، ص 6. [1]

(2) مشرق الشمسین، ص 269، نیز خاتمۀ مستدرک الوسائل، ج 3، ص 481-482.