فائدةً. . .» (1)یعنی: « کافی از بزرگ ترین و پر فایده ترین کتب شیعه - در حدیث - می باشد» . به همین ترتیب بسیاری از دانشمندان، مرحوم کلینی را از حیث ضبط و اتقان مورد ستایش قرار داده و جامع مذهبی وی را از زمان تألیف کتابی بی نظیر یا کم نظیر توصیف کرده اند. (2)اما در عین حال ملاحظه روایات کتاب، عامل مطمئنی است که می تواند محسنات و کاستی های کتاب را دقیقاً روشن ساخته و سیرۀ مؤلف را از هر جهت مشخص نماید.

الف - بحثی در سند روایات:

در مورد سند روایات کتاب، کلینی بر خلاف شیخ صدوق و شیخ طوسی از طریقه اختصار سند استفاده نکرده است. بلکه سیره او در زمینه سند، درج آن به صورت کامل می باشد. ملاحظه اسناد روایات نشان می دهد که وی در بسیاری از موارد روایات کتاب را مستقیماً به نقل از مشایخ خود آورده است. اما در مواردی که با مراجعه به کتب و اصول اولیه به نقل روایت می پردازد، سند کتاب را به توسط مشایخ اجازه درج کرده است. (3)از این رو روایات کتاب جز در موارد بسیار نادر، مزین به سلسله سندی است که واسطه های بین او تا معصوم را به طور کامل نشان می دهد. (4)سند کامل در روایات کافی در جای خود از محسنات این کتاب می باشد، اما معهذا در اسناد روایات مسائل چندی وجود دارد که در این جا به آنها اشاره می گردد:

1. وجود سند به صورت «معنعن» :

سند روایات کافی به صورت معنعن است، یعنی حلقه های سند با لفظ «عن» به یکدیگر مربوط شده اند. در این گونه اسناد وجه تحمل واسطه های سند معمولاً پوشیده می ماند. در این زمینه باید گفت چنان که در بخش سوم ملاحظه کردیم تحمل حدیث خود انواع و اقسامی دارد که بالاترین نوع آن سماع در محضر شیخ و

(1) کلینی، الکافی، ج 1، ص 29، [1] به نقل از تصحیح الاعتقاد.

(2) نوری میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج 3، ص 532: «فی شرح حال کتاب الکافی» ، الکافی، ج 1، ص 26: « [2]الثناء علیه» .

(3) بهبودی، گزیده من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 9.

(4) کلینی، الکافی، ج 1، ص 28 [3] تحت عنوان: مزیته.