452 . الاعلام زرکلی، ج3، ص68 ؛ الإصابه، ج4، ص 302 ؛ الاستیعاب، ج4، ص 1857 ؛ الطبقات الکبری، ج 8 ، ص 129.

یادداشت‌ها

178 . دارالندوه که محل شور و مشورت مکیان در جاهلیت بود جز افراد بالای چهل سال در آن‌جا نمی‌توانستند حاضر شوند تنها بنی قصی از این قاعده مستثنی بودند. ابوجهل با اینکه هنوز نوجوان یا جوان بود به جهت هوشمندی و زیرکی، به عضویت آن شورا درآمد.

179 . تاریخ ولادت حمزه قبل از سال 53 ه ق می‌باشد، چون حمزه 2 یا 4 سال از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بزرگ‌تر می‌باشد. (ر. ک: تاریخ طبری، ولادت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اعیان الشیعه ماده حمزه) و چون یکی از منابع مؤلف الاعلام ذکر شده و سال تولد حمزه در الاعلام 54 ه ق ذکر شده است احتمالاً 45 ه ق غلط تایپی می‌باشد.

180 . حمزه سیدالشهداء در سال پنجم بعثت پس از اهانت ابوجهل به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اظهار اسلام کرد و کسی از مسلمان شدن او پیش از تاریخ یاد شده سخن نگفته است (الطبقات الکبری، ج2، ص4 ؛ سفینه البحار، ج1، ص 718 و 719).

181 . نویسنده خود رمیصاء را از درگذشتگان سال سوّم برشمرده که با آن‌چه در این‌جا ذکر شده سازگاری ندارد.

182 . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در جریان عقبه اول (سال دوازدهم بعثت) مصعب را با خزرجیان همراه کرد تا بدانان قرآن بیاموزد. مصعب به یثرب رفت و به آموزش قرآن پرداخت.

183 . مؤلف محترم در این بخش به خطا چند واقعه را با هم در آمیخته و سیر تاریخی آن را رعایت نکرده است. غزوه غطفان یا ذی امر که در اوایل سال سوم رخ داده است ستیزی بود علیه دو تیره ثعلبه و محارب (مغازی، ج 1، ص 193 و ص 194 ؛ الطبقات الکبری، ج 1، ص 36)، و اما غزوه بنی سلیم یک ماه پس از آن در نجران روی داد (همان، ص 196 و الطبقات الکبری، ج 1، ص35). غزوه بئر معونه (منذر بن عمرو) و نیز رجیع (مرثد بن ابی مرتد) که تقریباً هم زمان (اول سال چهارم هجری) به وقوع پیوست، حرکتی خصمانه علیه مبلغان اسلام بود که به شهادت بیش از چهل تن از آنان انجامید (همان، ص 346 و 349 و 354 و... الطبقات الکبری، ج 2، ص 51 به بعد). البته ابن سعد به درستی این دو واقعه را سریّه خوانده است (نک : همان). آن‌چه در واقعه بئرمعونه پیش آمد یک ماه پس از آن به غزوه بنی نضیر منجر شد (همان، ص 363). همه اینها در سال سوم هجری واقع شده است. غزوه ذات الرقاع در اواخر سال سوم هجری یا اوایل سال چهارم در منطقه نجد واقع شد (همان، ص 395 به بعد و مروج الذهب، ج 1، ص 575 و 582). خلط این وقایع، گاه تحلیل آنها را ناممکن می‌سازد چنان‌که بدون آگاهی از جریان بئر معونه، سخن گفتن از غزوه بنی نضیر ناصواب است.

184 . اگر سن او به هنگام درگذشت سی سال باشد بدان معناست که در جاهلیت، حداکثر دوازده سال داشته است و این امر با صفت «ام المساکین» سازگار نخواهد بود.

185 . پیش از هجرت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به مدینه، میان بنی قریظه و اَوس هم‌پیمانی وجود داشت و آنان با انتخاب سعد می‌خواستند به گونه‌ای از آن بهره برده و حکمی به نفع خویش داشته باشند که البته نشد (ر.ک: مغازی، ج1، ص510 به بعد).

186 . این غزوه به سال پنجم هجری و پیش از جنگ احزاب رخ داد (ر.ک: مغازی، ج1، ص404 به بعد و الطبقات الکبری، ج2، ص63 به بعد).

رویدادهای تاریخ اسلام از 11 ـ 20 ق

سال 11 ق = 632 ـ 633م

رویدادها

وفات محمد بن عبدالله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، رسول خدا در روز دوشنبه دوازدهم ماه ربیع‌الاول (هشتم ژوئیه سال 633 م).

خلافت ابوبکر.

ظهور حرکتِ ردّه و تصمیم ابوبکر برای نبرد با مرتدها.

کشته شدن آذرمیدخت، ملکه ایران و تعیین یزدگرد به جانشینی او.

کشته شدن دادویه، پسر باذان امیر یمن و تعیین خالد بن سعید بن عاص بر ولایت یمن.

وقایع نظامی

سریّه‌ها

ابوبکر سریّه‌ای را که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پیش از وفاتش تدارک دیده بود گسیل داشت. فرمانده ابن سریه اُسامة بن زید (که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله او را نصب کرده بود) بود که برای اعزام به «بلقاء»، «أذرعات» و «موته» فراهم آمده بود تا مواضع رومیان را شناسایی کند. افراد این سرّیه، با برخی از مرزداران برخورد کرده، همراه غنایمی که کسب کرده بودند، باز می‌گردند.

جنگ‌های ردّه

ـ ترور اسود عنسی.

ـ خالد بن ولید بر مسیلمه کذاب چیره شد و او را کشت.

ـ شکست طلیحه اسدی در جنگ «بزاخه» و فرارش به شام.

ـ تسلیم شدن مرتدان در یمن و حضرمُوت.

ـ ریشه‌کن شدن حرکت ردّه و تن دادن مرتدان به پرداخت زکات.

آغاز فتوحات اسلامی

مثنی بن حارثه شیبانی لشکرکشی به عراق را آغاز می‌کند و از ابوبکر یاری می‌طلبد. او پس از فراغت از جنگ‌های ردّه و بازگشت مرتدان به دامن اسلام، خالد بن ولید را به کمکش می‌فرستد.

درگذشتگان

آذرمیدخت.

اسود عنسی.

امّ زِمْل.

ثابت بن أقرم.

ثمامة بن أثال.

دادویه ساسانی.

زید بن خطاب.

سالم، غلام ابو حذیفه.

[ 1 ] . یک‌شنبه اول محرم سال 11 = 29 مارس سال 632 ؛ جمعه 13 شوال سال 11 = اول ژانویه سال 633 .