درگذشتگان

زید الخیل.

سراقة بن عمرو.

شمّاخ.

مقوقس.

نعیم بن مقرّن.

زید الخیل

او ابو مکنف، زید بن مهلهل طایی است. از آن‌رو او را «زید الخیل» خواندند که اسب‌هایی با نام‌های خاصی داشت وی از چابک‌سواران و جوانمردان دوره جاهلیت بود. با هیئت نمایندگی بنی طی نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آمد و مسلمان شد. آنان اسلامی نیکو آوردند و سپس آن را در میان قوم خویش گسترش دادند. رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نامش را به «زید الخیر» تغییر داد. او شاعری کم سُرا و از مخضرمین (کسانی که دوره جاهلیت و اسلام را درک کردند) بود. بیشترین اشعارش درباره حملات و افتخاراتش بود. گفته شده که او بعد از رفتن نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درگذشت، اما برخی برآنند که وی در اواخر خلافت عمر بن خطاب وفات یافت.[1]

سراقة بن عمرو

او فرماندهی دلاور بود. عمر بن خطاب او را برای فتح ارمنستان فرستاد. او آن‌جا را به صلح گشود و با اجازه عمر، امان نامه‌ای برای مردم آن‌جا نوشت. سراقه و سلمان بن ربیعه باهلی و برادرش عبدالرحمان بن ربیعه، فرماندهی سپاهیان اسلام را به عهده داشتند. آنان کوه‌های اطراف ارمنستان را درنوردیدند و موقان و تفلیس را فتح کردند. در ارمنستان مرگ او فرا رسید و پیش از وفاتش عبدالرحمان بن ربیعه باهلی، یکی از فرماندهانش را به جانشینی خود برگزید. وی به «ذوالنور» ملقّب بود.[2]

شمّاخ

شمّاخ بن ضرار بن حرملة بن سنان مازنیِ ذبیانیِ غطفانی، شاعری مخضرم بود و اسلامی نیکو آورد. او در میان شعرا، از طبقه لبید و نابغه بود و زبان شعری دشواری داشت و شعر لبید از اشعار او آسان‌تر بود. شمّاخ در بداهه‌سرایی در صنعت رَجَز سرآمد همگان بود. در فتوحات عراق جهاد کرد و در جنگ قادسیه در میان مردم به خطابه ایستاد و آنان را پیش از آغاز نبرد، به جنگ برانگیخت. همراه سعید بن عاص بر آذربایجان حمله برد. گفته شده که نامش معقل، و شمّاخ (متکبر) لقب او بود.[3]

مقوقس

مقوقس، کارگزار روم در مصر بود. نامش «کیروس» است که اعراب او را مقوقس می‌نامند. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به وسیله حاطب بن أبی بلتعه نامه‌ای برای او فرستاد و وی را به اسلام دعوت کرد. مقوقس، حاطب را مورد احترام قرار داد و او را با هدایایی از جمله دو کنیز به نام‌های ماریه و سیرین (که خواهر بودند) نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرستاد. رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ماریه را برای خود گرفت و سیرین را به حسان بن ثابت بخشید. در دوره او مصر فتح شد و با عمرو بن عاص درباره صلح (صلح اسکندریه که در سال 21 ق صورت گرفت) مذاکره کرد.[4]

نعیم بن مقرّن

نعیم بن مقرّن، برادر نعمان بن مقرّن مزنی بود که در سال 21 ق در جنگ نهاوند به شهادت رسید. نعیم چون برادرش، همراه نمایندگان مزینه، در سال پنجم هجری به مدینه آمد و مسلمان شد. هر دو برادر در نبرد خندق و دیگر جنگ‌ها حضور داشتند. وی در جنگ نهاوند تحت فرماندهی برادرش جنگید. وقتی برادرش شهید شد، برابر وصیت او پرچم را گرفت و به حذیفة بن یمان سپرد. او هم‌چنین خبر درگذشت برادرش را پنهان داشت تا این‌که پیروزی برای مسلمانان محقق شد. ایرانیان به همدان عقب‌نشینی و با مسلمانان صلح کرده، ولی پس از آن پیمان شکستند. بدین جهت نعیم در رأس سپاهی به سوی آنان رفت و همدان را دوباره فتح کرد، سپس راهی ری شد و آن را گشود.[5]

پی نوشت‌ها

[1] . شنبه اول محرم سال 22 = 30 نوامبر سال 642 ؛ چهارشنبه سوم صفر 22 = اول ژانویه سال 643 .

[2] . الأغانی، ج17، ص 245 به بعد ؛ بلوغ الإرب، ج1، ص 121 ؛ همان، ج2، ص 127 ؛ تاریخ طبری، ج3، ص145.

[3] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 126 ؛ تاریخ طبری، ج4، ص 155 و 158.

[4] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 252 ؛ الإصابه، ج 3، ص 151 ؛ الأغانی، ج9، ص 158 ؛ بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه ، ج1، ص170.

[5] . تاریخ طبری، ج2، ص 644 به بعد ؛ ج3، ص21 و 167 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج2، ص 210 و 225 به بعد ؛ بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه، ص 57 ؛ اسد رستم، الروم وصلتهم بالعرب، ج1، ص 250 و 251.

[ 6 ] . الاستیعاب، ج3، ص 1509 ؛ الإصابه، ج3، ص 566 ؛ تاریخ طبری و ابن اثیر ، حوادث سال 21 و 22 ق .

سال 23 ق = 643 ـ 644م

رویدادها

ترور عمر بن خطاب (چهارشنبه 25 ماه ذی الحجه).

گردهماییِ شورایی که عمر بن خطاب اندکی قبل از وفاتش تشکیل داد و انتخاب عثمان بن عفان به خلافت و بیعت با او (آخر ماه ذی الحجه).

[ 1 ] . الأغانی، ج17، ص 245 به بعد ؛ بلوغ الإرب، ج1، ص 121 ؛ همان، ج2، ص 127 ؛ تاریخ طبری، ج3، ص145.

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 126 ؛ تاریخ طبری، ج4، ص 155 و 158.

[ 3 ] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 252 ؛ الإصابه، ج 3، ص 151 ؛ الأغانی، ج9، ص 158 ؛ بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه ، ج1، ص170.

[ 4 ] . تاریخ طبری، ج2، ص 644 به بعد ؛ ج3، ص21 و 167 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج2، ص 210 و 225 به بعد ؛ بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه، ص 57 ؛ اسد رستم، الروم وصلتهم بالعرب، ج1، ص 250 و 251.

[ 5 ] . الاستیعاب، ج3، ص 1509 ؛ الإصابه، ج3، ص 566 ؛ تاریخ طبری و ابن اثیر ، حوادث سال 21 و 22 ق .

[ 6 ] . چهارشنبه اول محرم سال 23 = 19 نوامبر سال 643 ؛ پنج‌شنبه 14 صفر سال 23 = اول ژانویه سال 644 .