بنی قریظه با مسلمانان به‌طور محرمانه صلح کرده‌اند و آنان از قریش گروگان‌هایی را طلب خواهند کرد تا به محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تقدیم کنند و قریش را نسبت به مکر یهود هشدار داد. دیری نگذشت که بنی قریظه از قریش گروگان‌هایی طلب کردند و چنین شد که قریش به صحت گفته‌های نُعیم مطمئن شد. هنگامی که قریش تسلیم گروگان به بنی قریظه را رد کرد، سوء نیت قریش بر بنی قریظه آشکار شد و بدین‌گونه میان هم‌پیمانان جدایی افتاد و آنان دستخوش تفرقه شدند. نُعیم می‌گفت: من بین احزاب، جدایی افکندم تا این که از هر سو پراکنده گشتند و من امانت‌دار سرّ خدایم.

عثمان بن عفان او را در رأس سپاهی برای فتح اهواز و مناذر اعزام کرد و عتبة بن غزوان را به کمک او فرستاد. او در مدینه سکونت گزید و همان‌جا نیز درگذشت.[1]

پی نوشت‌ها

[1] . شنبه اول محرم سال سی = چهارم سپتامبر سال 650 ؛ شنبه دوم جمادی‌الاول سال سی = اول ژانویه سال 651 .

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج5، ص 242 ؛ خزانة الادب، ج3، ص 553 ؛ الإصابه، ج4، ص 173 ؛ عیون الاخبار، ج1، ص 38 ؛ اُسد الغابه، ج6، ص 277 ؛ الاستیعاب، ج 4، ص 1749 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج2، ص 475 ؛ دایرة المعارف الاسلامیه ، ماده «ابو محجن ثقفی» ؛ مروج الذهب، ج2، ص 314 ؛ بروکلمان، ج1، ص 167.

[ 3 ] . الاعلام زرکلی، ج1، ص 300 ؛ الاستیعاب، ج4، ص 1787 ؛ الإصابه، ج4، ص 229.

[ 4 ] . الاعلام زرکلی، ج2، ص 375 ؛ الإصابه، ج4، ص 228 ؛ الاستیعاب، ج4، ص 1834 ؛ اُسد الغابه، ج7، ص 100.

[ 5 ] . الاعلام زرکلی، ج2، ص163 ؛ الإصابه، ج1، ص 299 ؛ الاستیعاب، ج1، ص 312 ؛ المحبّر، ص76 ؛ اُسد الغابه، ج1، ص 431.

[ 6 ] . اُسد الغابه، ج2، ص 247 و249 ؛ عیون الاخبار، ج2، ص 195 ؛ بلوغ الإرب، ج3، ص 139.

[ 7 ] . الاعلام زرکلی، ج3، ص112 ؛ الإصابه، ج2، ص 2 ؛ تاریخ طبری و ابن اثیر ، حوادث سال 23 ؛ اُسد الغابه، ج2، ص 306.

[ 8 ] . الاعلام زرکلی، ج3، ص168 ؛ الاستیعاب، ج2،ص 632 ؛ الإصابه، ج2، ص59 ؛ ابن خلدون، ج2، ص1000 ؛ المعارف، ص433 ؛ اُسدالغابه، ج2، ص415.

[ 9 ] . الاعلام زرکلی، ج5، ص 17 ؛ الأغانی، ج24 و 145 به بعد ؛ خزانة الادب، ج1، ص534 ؛ 535 ؛ بروکلمان، ج1، ص 201 ؛ الامالی والنوادر، ص 157.

[ 10 ] . الاعلام زرکلی، ج6، ص10 ؛ الاستیعاب، ج4، ص 1807 ؛ الإصابه، ج4، ص 385 ؛ اُسد الغابه، ج7، ص 253 و 254 ؛ سیر اعلام النبلاء، ج2، ص 228 ؛ الطبقات الکبری، ج8 ، ص 277.

[ 11 ] . الاعلام زرکلی، ج9، ص 7 ؛ الإصابه، ج3، ص 533 ؛ الاستیعاب، ج4، ص 1502.

[ 12 ] . الاعلام زرکلی، ج9، ص 14 ؛ الطبقات الکبری، ج4، ص19 ؛ الإصابه، ج3، ص 359 ؛ الاستیعاب، ج4، ص 1508 ؛ اُسد الغابه، ج5، ص 248.

یادداشت‌ها:

[ 238 ] . روایات تاریخی در باب نقش خالد، متفاوت است ؛ بی‌تردید وی در فتوحات اسلامی و نیز در جریان تثبیت خلافت، تأثیر به سزایی داشت اما آن‌چه درباره میزان دیانت او ذکر شده جای تردید است به ویژه آن‌چه در جریان سرکوبی اهل رده انجام داد و در پی آن شخص مسلمانی، مالک بن

نویره، را کشت و در همان شب با همسرش همبستر شد، که این قضیه اعتراضاتی را برانگیخت (شیخ عباس قمی، سفینة البحار، ج 2، ص 623 ؛ الغدیر، ج 7، ص 158).

[ 239 ] . در باب اینکه آیا لقب فاروق به عمر داده شد یا علی علیه‌السلام اختلاف است آن‌چه از منابع تاریخی برمی‌آید آن است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره علی علیه‌السلام گفتند: انت الصدیق الاکبر وانت الفاروق الذی یفرق بین الحق والباطل. بدین‌طریق دو لقب «صدیق» و «فاروق»، اول بار از طرف رسول خدا، به علی علیه‌السلام داده شد و بعدها به دو خلیفه اول و دوم نسبت داده شد (الغدیر، ج 10، ص286 ؛ بشارة المصطفی، ص 165 ؛ اعلام الوری باعلام الهدی ، ج 1 ، ص360).

[ 240 ] . «امیرالمؤمنین» نیز لقبی از طرف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای امام علی علیه‌السلام بود که عمر آن را برای خویش برگزید و یا برخی از صحابه او را به این لقب خواندند (ر.ک: الغدیر، ج 8 ، ص 86 و87).

[ 241 ] . منابع معتبر چون ابن هشام اسلام عمر را سال ششم بعثت نوشته‌اند و از سال ششم تا اوایل سال چهاردهم بعثت که هجرت روی داده است هفت سال و اندی است نه پنج سال.

[ 242 ] . ابوبکر برای خلافت پس از خود، تنها با دو تن مشورت خواست، اما توسط مردم از این تصمیم خشنود نبوده و به اعتراض زبان گشودند چنان‌که عمر خود نیز بدان اقرار داشته و در اولین خطبه خود گفت: آگاه است که مردم از روی کارآمدن او ناخوشند (ر.ک: طبقات الکبری، ج 3، ص 274 ؛ الامامة والسیاسه، ج1، ص 38 ؛ نثر الدر، ج 3، ص 61).

[ 243 ] . برای آگاهی از زمان تأسیس تاریخ اسلام و این‌که چه کسی آن را بنیاد نهاد (ر.ک: الصحیح من سیرة النبی الاعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، ج4، ص 174).

[ 244 ] . در منابع شیعه و سنی آمده است که: عمر به اشاره علی علیه‌السلام حدّ شارب الخمر را هشتاد تازیانه قرار داد (نک: التاج الجامع للاصول، ج3، ص 31 ؛ وسائل الشیعه، ج 18، ص 466).

[ 245 ] . «متعه» و ازدواج موقت به نصّ قرآن تشریع شده و در زمان حیات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و بعد از رحلت او اصحاب تمتّع کردند، اما زمانی که عمر به خلافت رسید به اجتهاد خود آن را تحریم کرد (نک: الغدیر، ج6، ص 205).

[ 246 ] . منع فروش «ام ولد» توسّط خود پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بوده است و این‌که در بعضی از روایات اهل سنت آن را به عمر نسبت داده‌اند صحیح نیست (نک: التاج الجامع للاصول، ج 2، ص 306).

[ 247 ] . فتح خراسان اختلافی است. گویا در زمان عمر حمله‌ای انجام شده ولی فتح کامل خراسان به روزگار عثمان بوده است. نیز قبرس در زمان عثمان فتح شد نه در زمان عمر (نک: فتوح البلدان).

[ 248 ] . در زمان حکومت معاویه فعالیت‌های تبلیغی شدیدی شروع شد که دو جنبه نفیی و اثباتی داشت. جنبه اثباتی آن روایاتی در ستایش خلفا جعل کردند و به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نسبت دادند و به تعبیر یکی از محققان احادیثی جعل کردند که ابوبکر و عمر را به مراتب از پیغمبر بالاتر بردند تا مردم به تدریج علی را فراموش کنند. جنبه نفییِ آن، جعل احادیثی در نکوهش علی علیه‌السلام و خاندان او بود و نقل حدیث در فضیلت علی علیه‌السلام جرم محسوب می‌شد (ر.ک: الغدیر، ج 7 ، ص 88 ـ ص 114 ؛ همان، ج 8 ، ص 30 ـ 96).

[ 249 ] . شهر «دیبل» با شرحی از آن که در فهرست مکان‌ها در پایان بخش دوّم کتاب آمده ارتباطی با ارمنستان ندارد و صحیح آن «دبیل» است (ر.ک: معجم البلدان، ماده «دبیل»).

[ 250 ] . به‌گواهی اکثرمفسّران این آیه درباره‌علی علیه‌السلام نازل شده‌است وآن، هنگامی‌بود که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آهنگ هجرت‌کردند و علی علیه‌السلام را بر بستر خود خوابانید و علی علیه‌السلام هر خطری را برای حفظ جان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، پذیرا شد (نک:الغدیر،ج2، ص47).

[ 251 ] . مکران بلوچستان امروز است و در کنار منطقه سند . و اصطخر مرکز استان فارس آن روز بوده است که در زمان عمر فتح شد چگونه ممکن است امیر مکران در سال 29 اطراف اصطخر را فتح کند که در سال 19 فتح شده بود؟

[ 252 ] . این مطلب ساخته طرفداران عمر است و به اعتراف خود اهل سنت سند آن ضعیف است (نک: الغدیر، ج 8، ص 84).

[ 1 ] . الاعلام زرکلی، ج9، ص 14 ؛ الطبقات الکبری، ج4، ص19 ؛ الإصابه، ج3، ص 359 ؛ الاستیعاب، ج4، ص 1508 ؛ اُسد الغابه، ج5، ص 248.