و تبوک همراه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نبرد کرد و ابوبکر پس از آن‌که مهاجر بن ابی امیّه در سال 12 ق درگذشت، او را کارگزار خود در یمن کرد. چون عثمان بن عفان کشته شد، به زبیر بن عوّام و عایشه همسر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پیوست. سپس در شمار یاران علی بن ابی‌طالب درآمد و در جنگ صفین کشته شد. او اولین کسی بود که نامه‌ها را تاریخ‌گذاری کرد. گفته شده است که وی از یمن نامه‌ای تاریخ‌دار برای عمر بن خطاب نوشت و عمر کار او را ستود و تاریخ زدن به نامه‌ها را مرسوم کرد.[1]

پی نوشت‌ها

[1] . دوشنبه اول محرم سال 37 = 19 ژوئن سال 657 ؛ دوشنبه 20 رجب سال 37 = اول ژانویه 658 .

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج6، ص131 ؛ الولاة والقضاة، ص23 و 26 ؛ النجوم الزاهره، ج1، ص102 ؛ دائرة المعارف الاسلامیه، ماده «اشتر نخعی».

[ 3 ] . اُسد الغابه، ج2، ص 14 ؛ حلیة الأولیاء، ج1، ص143 ؛ شذرات الذهب، ج1، ص47 ؛ سیر اعلام النبلاء، ج2، ص 234 ؛ انساب الاشراف، ج1، ص 175.

[ 4 ] . سیر اعلام النبلاء، ج2، ص 346 ؛ الإصابه، ج2، ص 278 ؛ الاستیعاب، ج2، ص 448 ؛ اُسد الغابه، ج2، ص 114.

[ 5 ] . الاعلام زرکلی، ج4، ص320 ؛ تاریخ طبری، ج2، ص58 و 59 ؛ اُسد الغابه، ج3، ص 259 و 261 ؛ ابن عبدالحکم، فتح مصر و مغرب، ص145 و 155 ؛ الولاة والقضاة، ص11 ؛ ابن خلدون، ج2، ص1002 ؛ النجوم الزاهره، ج1، ص 79.

[ 6 ] . الاعلام زرکلی، ج4، ص 351 ؛ الطبقات الکبری، ج5، ص8 ؛ اُسد الغابه، ج3، ص527 و 529.

[ 7 ] . الاعلام زرکلی، ج5، ص443 ؛ بلاذری، ص 252 ؛ الأغانی، ج17، ص 258.

[ 8 ] . الاعلام زرکلی، ج5، ص 191 ؛ تاریخ طبری، ج6، ص21 ؛ المحبّر، ص 289 و 296 ؛ البدایة والنهایه، ج7، ص 311 ؛ حلیة الأولیاء، ج1، ص 139 ؛ اُسد الغابه، ج4، ص 43 ؛ الاستیعاب، ج3، ص 1135 ؛ سیر اعلام النبلاء، ج1، ص 291 و 306 ؛ الإصابه، ج4، ص 575 ؛ المعارف، ص 256 ؛ تاریخ بغداد، ج1، ص 150 ؛ انساب الاشراف، ج1، ص 156 ؛ مروج الذهب، ج2، ص 342.

[ 9 ] . الاعلام زرکلی، ج6، ص61 ؛ الاستیعاب، ج3، ص 1299 ؛ الإصابه، ج3، ص 261 ؛ الطبقات الکبری، ج5، ص534 ؛ تاریخ طبری، ج4، ص 27 ؛ اُسد الغابه، ج4، ص 447.

[ 10 ] . الاعلام زرکلی، ج6، ص 294 ؛ الاستیعاب، ج3، ص 1367 ؛ الإصابه، ج3، ص 302.

[ 11 ] . الاعلامزرکلی، ج9، ص49 ؛ الاستیعاب، ج4، ص1546؛ الإصابه، ج3، ص561؛ المحبّر، ص291 ؛ اُسدالغابه، ج5، ص377؛ تاریخ‌طبری، ج5،ص42.

[ 12 ] . الاعلام زرکلی، ج9، ص 269 ؛ اُسد الغابه، ج5، ص 523 ؛ الاستیعاب، ج4، ص 1585.

سال 38 ق = 658 ـ 659م

رویدادها

معاویة بن ابی سفیان سپاهی به فرماندهی معاویة بن خدیج کندی ( 267) به مصر می‌فرستد و آن‌جا را تصرف می‌کند و با والی آن‌جا، محمد بن ابی‌بکر درگیر شده و او را شکست می‌دهد. محمد پنهان می‌شود، اما او را دست‌گیر می‌کند و به قتل می‌رساند.

معاویة بن ابی سفیان پس از کشته شدن محمد بن ابی‌بکر و تصرف مصر که در حوزه زمام‌داری علی بن ابی‌طالب بود، عمرو عاص را

والی آن‌جا می‌کند و افریقا را جزو حوزه مصر قرار می‌دهد.

علی بن ابی‌طالب زیاد بن ابیه را بر فارس و کرمان ولایت می‌دهد.

وقایع نظامی

شورش‌ها

خوارج: خوارج در محل نهروان جمع می‌شوند و کفر علی بن ابی‌طالب را به سبب پذیرفتن حکمیت اعلام می‌کنند.

علی در رأس سپاهش به سوی آنان می‌رود و با آنان نبرد می‌کند و فرمانده‌شان عبدالله راسبی و دیگر رؤسایشان را می‌کشد. آنان به ماسبذان می‌روند و هلال بن علّفه را به ریاست خود انتخاب می‌کنند. علی بن ابی‌طالب سپاهی به فرماندهی معقل بن قیس ریاحی به سوی آنان می‌فرستد و او بر هر کس که دست می‌یابد، از جمله رهبرشان، هلال بن علّفه را می‌کشد.

درگذشتگان

حرقوص سعدی.

سهل بن حُنیف.

عبدالله بن سبأ.

عبدالله راسبی.

محمد بن ابی‌بکر.

هلال بن علّفه.

حرقوص سعدی

حرقوص بن زهیر سعدی تمیمی، صحابی دلاور، شجاع و فرمانده‌ای رزم‌آور بود. عمر بن خطاب او را برای نبرد با هرمزان فرستاد و فرماندهیِ سپاه را به او سپرد. با هرمز جنگید و منطقه «سوق الاهواز» را فتح کرد و در آن‌جا ساکن گردید. حرقوص تا روزگار علی بن ابی‌طالب در آن‌جا بود و با او در صفین حضور داشت. بعدها به خوارج پیوست و در کنارشان، با علی جنگید. هنگامی که علی به نبرد آنان رفت، حرقوص به علی بن ابی‌طالب گفت: به خدا سوگند! در نبرد با تو غیر از رضایت الهی و نجات در آخرت را نمی‌خواهیم. سپس علی این آیه را برای او تلاوت کرد: « قل هل اُنبّئکم بالأخسرین اعمالاً الذین ضلّ سعیهم فی الحیاة الدنیا وهم یحسبون أنهم یحسنون صنعاً»(3).

سپس به خوارج حمله‌ور شد و حرقوص در صحنه نبرد کشته شد. او را «ذوالثدیه» می‌خواندند ؛ زیرا پستانی مانند زنان داشت.(4)

سهل بن حُنیف

ابوسعد، سهل بن حنیف بن واهب اوسی انصاری، برادر عثمان بن حنیف و صحابی نام‌آوری که در همه نبردها با رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حضور داشت و در جنگ احد، هنگامی که مردم فرار کردند، در کنار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

[ 1 ] . الاعلام زرکلی، ج9، ص 269 ؛ اُسد الغابه، ج5، ص 523 ؛ الاستیعاب، ج4، ص 1585.

[ 2 ] . شنبه اول محرم سال 38 = نهم ژوئیه سال 658 ؛ سه‌شنبه بیستم رجب سال 38 = اول ژانویه سال 659 .

[ 3 ] . کهف (18) آیه 103 و 104 : بگو : آیا شما را آگاه کنیم که کردار چه کسانی بیش از همه به زیانشان بود؟ آنهایی که کوشششان در زندگی دنیا تباه شد و می‌پنداشتند کاری نیکو می‌کنند.

[ 4 ] . اُسد الغابه، ج1، ص 474 ؛ اسفراینی، التبصیر فی الدین، ص26 به بعد ؛ دائرة المعارف الاسلامیه، ماده «حرقوص سعدی».