726 . سیر اعلام النبلاء، ج1، ص 242 ؛ المحبّر، ص53 ؛ اُسد الغابه، ج7، ص 22 ؛ الإصابه، ج4، ص 236 ؛ الطبقات الکبری، ج8 ، ص 39.

727 . الاعلام زرکلی، ج2، ص 214 ؛ الإصابه، ج1، ص 328 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج2، ص 402 ؛ تاریخ‌طبری، ج5، ص 158 ؛ البدایة‌والنهایه، ج8 ، ص 33 ؛ سیوطی، تاریخ‌الخلفاء، ص 188 و 194 ؛ اُسدالغابه، ج2، ص 426 ؛ مقاتل الطالبیین، ص46 به بعد ؛ العبر، ج1، ص 47 و 50 ؛ طبقات‌الاطباء، ص 174 ؛ تاریخ‌بغداد، ج1، ص 138 ؛ مروج الذهب، ج2، ص 426 ؛ ابن خلدون، ج2، ص 1136 ؛ المعارف، ص 211 ؛ دائرة المعارف الاسلامیه، ماده «حسن‌بن‌علی».

728 . الاعلام زرکلی، ج2، ص 296 ؛ الإصابه، ج2، ص 29 ؛ بلاذری، ص 576، 577 ؛ سیر اعلام النبلاء، ج2، ص 339 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج3، ص 470 ؛ ابن خلدون، ج3، ص 992.

729 . الاعلام زرکلی، ج2، ص 159 ؛ ابن ابی اصیبعه، طبقات الاطباء، ص161 ؛ آلوسی، بلوغ الإرب، ج3، ص 328 ؛ اخبار العلماء باخبار الحکماء، ص111 و113 ؛ عبیدی، التذکرة السعدیة فی الأشعار العربیه، ص 381 ؛ اُسد الغابه، ج1، ص 413 ؛ ابن جلجل، طبقات الاطباء والحکماء، ص 381.

730 . الاعلام زرکلی، ج2، ص 340 ؛ الإصابه، ج1، ص 461 ؛ بلاذری، ص 575 ؛ ابن حبیب، اسماء المغتالین من الاشراف فی الجاهلیة والاسلام، ص 164.

731 . الاعلام زرکلی، ج2، ص 296 ؛ زاد المعاد، ج1، ص 27 ؛ سیره ابن هشام، ج2، ص 336 ؛ الطبقات الکبری، ج8 ، ص120 ؛ البدایة والنهایه، ج8 ، ص 46 ؛ اُسد الغابه، ج7، ص 169 و 170 ؛ سیر اعلام النبلاء، ج2، ص 164 ؛ اعلام النساء، ج2، ص 333.

732 . الاعلام زرکلی، ج4، ص 79 ؛ الاستیعاب، ج2، ص 835 ؛ البدایة والنهایه، ج8 ، ص 47 ؛ اُسد الغابه، ج3، ص 454 و 455 ؛ تاریخ بغداد، ج1، ص 181 ؛ سیر اعلام النبلاء، ج2، ص 413.

733 . الاعلام زرکلی، ج5، ص 34 ؛ فوات الوفیات، ج2، ص 32 ؛ الأغانی، ج34، ص145 به بعد ؛ اعلام النساء، ص 3.

734 . الاعلام زرکلی، ج5، ص 329 ؛ الطبقات الکبری، ج8 ، ص 200 ؛ اعلام النساء، ج4، ص92.

735 . توبه (9) آیه 118 : و نیز خدا پذیرفت توبه آن سه تن را که از جنگ تخلف کرده بودند، تا آن‌گاه که زمین با همه گشادگیش بر آنها تنگ شد و در وجود خویش جایی برای خود نمی‌یافتند، و خود دانستند که جز خداوند هیچ پناهگاهی که بدان روی آورند وجود ندارد، پس خداوند توبه آنان بپذیرفت تا به او باز آیند، که توبه پذیر و مهربان است.

736 . الاعلام زرکلی، ج6، ص 85 ؛ الاستیعاب، ج3، ص 1323 ؛ الإصابه، ج3، ص 285 ؛ سیره ابن هشام، ج4، ص 162 و 175 ؛ خزانة الأدب، ج1، ص 200 ؛ البدایة والنهایه، ج8 ، ص 48 ؛ الأغانی، ج15، ص 29 ؛ سیر اعلام النبلاء، ج2، ص 374 ؛ 378.

737 . الاعلام زرکلی، ج8 ، ص 199 ؛ تاریخ طبری، ج4، ص 147 ؛ اُسد الغابه، ج5، ص 247 ؛ المحبّر، ص184 ؛ النجوم الزاهره، ج1، ص 64 ؛ سیر اعلام النبلاء، ج3، ص 21 ؛ البدایة والنهایه، ج8 ، ص 32، 48 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج2، ص 540 ؛ همان، ج3، ص 30 ؛ ابن خلدون، ج3، ص 8 و 20 ؛ تاریخ بغداد، ج1، ص 191 ؛ مروج الذهب، ج2، ص 362 ؛ همان، ج3، ص 24 ؛ المعارف، ص 294.

738 . احزاب (33) آیه 50 : و زن مؤمنی را که خود را به پیامبر بخشیده باشد.

739 . الاعلام زرکلی، ج8 ، ص 301 ؛ الطبقات الکبری، ج8 ، ص 130، نهایة الارب، ج18، ص188 و 190 ؛ البدایة والنهایه، ج8 ، ص58 ؛ اُسد الغابه، ج7، ص 274 ؛ سیر اعلام النبلاء، ج2، ص169.

740 . اعلام النساء، ج5، ص 147 و 158 (به نقل از : عیون الاخبار، عقد الفرید، محاضرات الادباء والمستظرف) ؛ المحبّر، ص 294.

741 . الاعلام زرکلی، ج9، ص 117 ؛ اُسد الغابه، ج5، ص 435 ؛ البدایة والنهایه، ج5، ص 79 ؛ الاستیعاب، ج3، ص 605.

یادداشت‌ها

311 . پیش از این در شرح حال خالد بن ولید اسلام او و عمرو عاص را به سال هشتم هجری نوشته بود. صلح حدیبیّه سال ششم هجری است. این دو عبارت سازگاری ندارد.

312 . عبدالله بن سلام از جمله منحرفان از علی علیه‌السلام است و با آن حضرت بیعت

نکرد و در مکتب خلفا بویژه در دربار معاویه مقرب بوده است و در صدر اسلام توسط او و کعب الاحبار روایات دروغین جعل می‌شد و مورد اعتراض علی علیه‌السلام قرار می‌گرفت و آیاتی که مؤلف گفته است در شأن او نازل شده است صحّت ندارد و بسیاری از علمای اهل سنت سخت انکار کرده‌اند که آیه‌ای در شأن او نازل شده باشد (الصحیح من سیرة النبی الاعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، ج 4، ص144 ـ 152 ؛ حیات فکری و سیاسی امامان شیعه ، ص 31).

313 . او در زمان ابوبکر به فرماندهی یکی از چهار لشکر اعزامی به شام منصوب شد و در زمان عمر هم‌چنان در این مقام باقی بود. عمر پس از مرگ یزید بن ابی سفیان معاویه را به جای او منصوب کرد.

314 . بدون شک قاتل مرحب علی علیه‌السلام بوده است و کسانی که قاتل او را محمد بن مسلمه معرفی کرده‌اند استناد به روایاتی کرده‌اند که از عایشه و یا محمد بن شهاب زهری رسیده است و دشمنی این دو با علی علیه‌السلام بر آشنایان به تاریخ پوشیده نیست (نک: سیرة المصطفی، ص 555).

315 . اگر عثمانی بود بایستی به معاویه می‌پیوست. افرادی انگشت‌شمار از بزرگان با امام علی علیه‌السلام بیعت نکردند با این استدلال که جنگ میان مسلمانان است نه این که عثمانی هستند.

316 . ابوموسی از مهاجران به حبشه نبوده است و در سال هفتم هجرت در خیبر به حضور پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رسید و اسلام آورد (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 13، ص 314 ؛ الصحیح من سیرة النبی الاعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، ج 3، 317 125).

318 . ابو موسی پس از حکمیت شرمنده از کار خود به مکه رفت و تا مرگ همان جا بود.

319 . زید مردم را تحریک می‌کرد که به علی علیه‌السلام دشنام دهند و چون زید عثمانی بوده است و از بیعت با علی علیه‌السلام سر باز زده است دشمنان اهل بیت علیهم‌السلام فضائل بسیاری به او نسبت داده‌اند. جمع‌آوری قرآن و عالم بودن او به فرائض (ارث) از این قبیل است (الصحیح من سیرة النبی الاعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، ج 6، ص 338).

320 . بیشتر تراجم‌نویسان این حدیث را در ترجمه ابوموسی نیاورده‌اند و در برخی از کتاب‌ها به صورت مرسل نقل شده است که از ارزش و اعتبار ساقط است.

321 . ساکنان بُسْت (محلی میان هرات و بلوچستان ایران) ترک نبودند. آن زمان هنوز ترکان در ایران و اطراف آن نفوذ نکرده بودند. از آن‌جا که مسلمانان سرسخت‌ترین دشمنان را ترک و دیلم می‌دانستند ممکن است مؤلف این واژه را به کار برده باشد.

322 . در گذشته دور به نیشابور ابرشهر می‌گفتند و در سال 18 هنوز مسلمانان به ری نرسیده بودند چه رسد به نیشابور.

323 . بعد از بیعت مردم با امام حسن علیه‌السلام معاویه توطئه‌ها کرد و به شهرهای مختلف مثل کوفه و بصره جاسوس فرستاد و شخصیت‌های مختلف را با اموال و وعده ریاست فریفت. پس امام حسن علیه‌السلام با ارسال نامه‌ای معاویه را تهدید کرد و در نامه دیگر وی را به بیعت خود فرا خواند و چون قبول نکرد، حضرت اعلان جنگ نمود، اما مردم سستی کرده او را همراهی نکردند تا عدی بن حاتم و قیس بن سعد مردم را جمع‌آوری کرده و به اردوگاه برای جنگ با معاویه فرستادند (حیات الامام الحسن بن علی علیه‌السلام ، ج 2، ص 33 66).

324 . مورخان دراین‌که چه کسی پیشنهاد صلح را مطرح کرد اختلاف دارند و به نظر می‌آید که معاویه پیشنهاد صلح داده است، چون امام حسن علیه‌السلام در خطبه‌ای می‌فرماید: معاویه ما را به چیزی فرا خوانده که عزّتی در آن نیست. (در مورد چگونگی صلح آن حضرت و شرائط آن و موارد دیگر مطرح شده (ر.ک: حیات الامام الحسن علیه‌السلام ، ج 2 ؛ آل یاسین ، صلح الحسن علیه‌السلام ).

325 . بیعت امام حسین علیه‌السلام با معاویه مورد تردید است.

326 . امام حسن علیه‌السلام سال سوم هجری زاده شد چگونه در سال 50 هجری 53 ساله است. حداکثر سن او 48 سال خواهد بود.

327 . تیول، واگذاری درآمد و هزینه ناحیه معینی است از طرف پادشاه و دولت به اشخاص بر اثر ابراز لیاقت، یا به ازای مواجب و حقوق سالیانه صورت می‌گرفت (فرهنگ معین).