مدت خلافتش بیست سال طول کشید. شعرا درباره او مدایحی دارند که از جمله، سروده اخطل است که او را توصیف می‌کند:

«چشم‌ها به دیده عظمت به امام عدل گستری می‌نگرد ؛ که جدال و هیبت دارد و فراوان سود و زیان می‌رساند.

وقتی دیدگان، نظاره‌گر او می‌شوند ؛ سیمای فردی حلیم و بردبار، و هیبت و شکوه شخصی توانمند، بر او نمایان می‌شود».

معاویه در ماه رجب سال 60 ق پس از هشتاد سال زندگی، در دمشق مرد.[1]

هانی بن عروه

هانی بن عروة بن فضفاض بن عمران غطیفی مرادی از اشراف و بزرگان کوفه که در آغاز کارش، از یاران خاص علی بن ابی‌طالب بود. در روزگار معاویه، کُثیّر بن شهاب مذحجی، والی خراسان، اموال دولتی زیادی را دزدید و آن را مخفیانه به کوفه فرستاد و خود نزد هانی مخفی شد. معاویه از جریان مطلع شد و هانی را تهدید به مرگ کرد. هانی رهسپار دمشق شد و وارد مجلس معاویه گردید و این در حالی بود که معاویه وی را نمی‌شناخت. چون معاویه بلند شد، او در جایش ایستاد. معاویه خواسته‌اش را پرسید. وی خود را معرفی کرد، سپس بین آن دو صحبت‌هایی ردوبدل شد. معاویه به او گفت: مذحجی کجاست؟ گفت: ای امیرالمؤمنین! او هم اکنون نزد من و در اردوگاه شماست. معاویه گفت: آن‌چه را به خیانت به دست آورده، وارسی کن، مقداری از آن را بگیر و مقداری را نیز در اختیارش بگذار.

هانی نزد عبیدالله بن زیاد، امیر عراق از احترام ویژه‌ای برخوردار بود تا این که عبیدالله مطلع شد که مسلم بن عقیل، فرستاده حسین بن علی علیه‌السلام به سوی مردم کوفه، در خانه او مخفی شده است. ابن زیاد که تلاش فراوانی برای یافتن مسلم داشت، هانی را فرا خواند و او را سرزنش و نکوهش کرد. هانی نخست انکار کرد، اما وقتی خبر صحیح را به عبیدالله گزارش دادند، هانی به اختفای مسلم نزد خود اعتراف کرد، اما از تسلیم وی خودداری ورزید. این‌جا بود که عبیدالله خشمگین شد و به قتل او و مسلم دستور داد که در نتیجه، هر دو کشته شدند.[2]

پی نوشت‌ها

[1] . پنج‌شنبه اول محرم سال 60 = سیزدهم اکتبر سال 679 ؛ یک‌شنبه 22 ربیع‌الاول سال 60 = اول ژانویه سال 680 .

[2] . الاعلام زرکلی، ج3، ص76 ؛ اعلام النساء، ج2، ص 32.

[ 3 ] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 174 ؛ اعلام النساء، ج2، ص242 ؛ الإصابه، ج4، ص324.

[ 4 ] . الاعلام زرکلی، ج3، ص203 ؛ الاستیعاب، ج2، ص 653 ؛ العبر، ج2، ص64 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج3، ص495 ؛ المحبّر، ص295 ؛ اُسد الغابه، ج2، ص 454 و 455 ؛ تاریخ بغداد، ج1، ص 185.

[ 5 ] . الاعلام زرکلی، ج5، ص39 ؛ الطبقات الکبری، ج4، ص 28 ؛ البدایة والنهایه، ج8 ، ص47 ؛ سیر اعلام النبلاء، ج1، ص 158 و 159 ؛ اُسد الغابه، ج4، ص 63 و 66.

[ 6 ] . الاعلام زرکلی، ج5، ص 245 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج3، ص 199 ؛ همان، ج4، ص807 ؛ المحبّر، ص304 و481.

[ 7 ] . الاعلام زرکلی، ج5، ص 260.

[ 8 ] . الاعلام زرکلی، ج6، ص56 ؛ النجوم الزاهره، ج1، ص 83 ؛ البدایة والنهایه، ج8 ، ص 99 ؛ حسن المحاضره، ج1، ص 227 ؛ اُسد الغابه، ج4، ص 424 و 426 ؛ الولاة والقضاة، ج4، ص 424 و 426 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج3، ص 368 ؛ تاریخ بغداد، ج1، ص 177 ؛ ابن خلدون، ج2، ص 1093.

[ 9 ] . الاعلامزرکلی، ج6، ص134؛ خزانة‌الادب، ج1، ص317 و 321؛ المحبّر، ص213؛ الامالی، ج3، ص135 ؛ معجم‌الشعراء، ص265 ؛ الأغانی، ج19، ص163.

[ 10 ] . الاعلام زرکلی، ج8 ، ص 119 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 21، 37 و 46.

[ 11 ] . الاعلام زرکلی، ج8 ، ص 172 ؛ تاریخ طبری و ابن اثیر ، حوادث سال 13 ـ 60 ق ؛ مروج الذهب، ج2، ص 42 ؛ البدایة والنهایه، ج8 ، ص 20 و 117 ؛ عقد الفرید، ج1، ص39 ؛ اُسد الغابه، ج4، ص385 ؛ الإصابه، ج6، ص151 ؛ الاستیعاب، ج3، ص1416 ؛ تاریخ بغداد، ج1، ص207 ؛ ابن خلدون، ج2، ص 1095 ؛ همان، ج 3، ص8 و 40.

[ 12 ] . الاعلام زرکلی، ج9، ص51 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص10 و 15 ؛ المحبّر، ص480 ؛ تاریخ طبری، ج5، ص 347 ـ 357 و 360 به بعد.

یادداشت‌ها

[ 348 ] . قرقیسیا، شهری در سوریه و در محل تلاقی رودهای خابور و فرات است (المنجد).

[ 349 ] . "فرزند برای شوهر زن است و برای زناکار سنگ است "کنایه از عدم انتساب فرزند به او و محرومیت از آن است.

[ 350 ] . کسی که در اسلام شخصی را پدر خود معرفی کند و آگاه باشد که وی در واقع، پدرش نیست، بهشت بر چنین شخصی حرام است.

[ 351 ] . در زمان خلافت امام علی بن ابی طالب در فارس شورشی رخ داد و امام با مشورت ابن عباس زیاد را برای فرو نشاندن شورش بدان جا فرستاد و تا صلح امام حسن علیه‌السلام و ماجرای استلحاق همان جا بود و از ترس بدان جا نرفته بود. (ر.ک : اُسد الغابه، ماده «زیاد بن سمیه» و...) .

[ 352 ] . رامدین: قصبه‌ای است در ناحیه بخارا (فرهنگ نفیسی) .

[ 353 ] . بیکند : شهر کوچکی است بین بخارا و جیحون که تا بخارا یک مرحله (منزل) فاصله دارد (فرهنگ معین).

[ 354 ] . علت کناره‌گیری اسامه چنین بیان شده که از حضرت درخواست عطا و مال بیشتری کرد و گفت : ... اگر عطایم را بفرستی به خدا قسم می‌دانی که اگر در دهان شیر باشی با تو وارد می‌شوم. ولی حضرت با او موافقت نکرد (الغارات ، ج 2، ص 577) و نیز عذر آورد که وقتی در جنگ همراه رسول اللّه‌ من مسلمانی را کشتم قسم یاد کردم که هرگز مسلمانی را نکشم. ولی پس از کناره‌گیری به حضرت گرویده حضرت را دعا کرده برایش استغفار نمود و به حقانیت علی علیه‌السلام شهادت داده و از دشمنانش برائت جسته و مخالفین او را ملعون و خونشان را حلال می‌دانست (سلیم بن قیس ، ص 797 ؛ برای توضیح بیشتر ر.ک: اعیان الشیعه ، ماده اسامة بن زید).

[ 355 ] . میل واحد اندازه‌گیری مسافت جاده‌ها در قدیم معادل چهارهزار ذراع (ثلث فرسخ)، «فرهنگ معین».

[ 356 ] . سعد از دشمنان علی علیه‌السلام بود و دستگاه اموی برای وی این فضایل واهی را

[ 1 ] . الاعلام زرکلی، ج8 ، ص 172 ؛ تاریخ طبری و ابن اثیر ، حوادث سال 13 ـ 60 ق ؛ مروج الذهب، ج2، ص 42 ؛ البدایة والنهایه، ج8 ، ص 20 و 117 ؛ عقد الفرید، ج1، ص39 ؛ اُسد الغابه، ج4، ص385 ؛ الإصابه، ج6، ص151 ؛ الاستیعاب، ج3، ص1416 ؛ تاریخ بغداد، ج1، ص207 ؛ ابن خلدون، ج2، ص 1095 ؛ همان، ج 3، ص8 و 40.

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج9، ص51 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص10 و 15 ؛ المحبّر، ص480 ؛ تاریخ طبری، ج5، ص 347 ـ 357 و 360 به بعد.