پی نوشت‌ها

[ 1 ] . 20 ـ چهارشنبه اول محرم سال 63 = دهم سپتامبر سال 682 ؛ پنج‌شنبه 25 ربیع الاول سال 63 = اول ژانویه سال 683 . 828 . الاعلام زرکلی، ج3، ص 111 ؛ نهایة الارب، ج4، ص 321.

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج4، ص 233 ؛ الطبقات الکبری، ج5، ص46 و 49 ؛ تاریخ ابن اثیر ، حوادث سال 63 ق .

[ 3 ] . الاعلام زرکلی، ج8 ، ص 187 ؛ اُسد الغابه، ج4، ص 297.

سال 64 ق = 683 ـ 684م

رویدادها

مرگ یزید بن معاویه و جانشینی پسرش معاویه دوم.

درگذشت مسلم بن عقبه و گماشته شدن حصین بن نمیر برای جنگ با عبدالله بن زبیر.

خوارج به ابن زبیر پیوسته و در کنار او به جنگ پرداختند و پس از این که اطلاع یافتند ابن زبیر با نظر خوارج در مورد خلفای راشدین مخالف است، از او جدا شدند.

معاویه دوم پس از گذشت شش ماه از خلافتش، کناره‌گیری کرد و طولی نکشید که از دنیا رفت.

ضحاک بن قیس فهری، بزرگ قیسیان پس از درگذشت معاویه دوم، امارت دمشق را در دست گرفت.

عرب‌های یمانی، از جمله قبیله کلب، مروان بن حکم را نامزد خلافت کردند، اما ضحاک بن قیس فهری، عبدالله بن زبیر را برای احراز این مقام در نظر گرفت.

عبیدالله بن زیاد، امیر عراق، چشم طمع به خلافت دوخته و در پی رسیدن به آن بود و مردم بصره نیز با او بیعت کردند، اما بعداً از وی رو گرداندند. لذا عبیدالله مخفیانه از بصره خارج شده و رهسپار شام گردید و به مروان بن حکم پیوست.

کعبه پس از آتش‌سوزی، به دست عبدالله بن زبیر، بازسازی شد.

طاعون، بصره را فرا گرفت.

وقایع نظامی

جنگ بر سر خلافت

جنگ میان بنی امیه و عبدالله بن زبیر: حصین بن نمیر به جانشینی مسلم بن عقبه، انتخاب شد و عبدالله بن زبیر را در مکه محاصره کرد و سپس، حرم مکّی را با منجنیق هدف قرار داد و به آتش کشید. اما بعد از درگذشت خلیفه (معاویه دوم) به او دستور داده شد به دمشق بازگردد.

شورش‌ها

خوارج: خوارج پس از آن‌که از عبدالله بن زبیر جدا شدند، به رهبری پیشوایشان، نافع بن ازرق، علیه او شوریدند.

بربر (واقعه تهوده): کسیله بربری، پس از توهینی که از عقبة بن نافع دید، از او روی گردانید، همراه با یاران خویش به رومیان پیوست و به عقبة بن نافع و ابوالمهاجر دینار در «تهوده» نزدیک واحه «بسکره» کنونی (جنوب کوه‌های اوراس) در الجزایر، حمله برد که در نتیجه، عقبه و ابوالمهاجر در آن واقعه به شهادت رسیدند و در همان‌جا در واحه‌ای به نام واحه «سیدی عقبه» به خاک سپرده شدند. به دنبال آن، کسیله شهر قیروان را تصرف کرد و سپاهیان عرب به فرماندهی زهیر بلوی به «برقه» عقب‌نشینی کردند.

درگذشتگان

ابوالمهاجر دینار.

ضحاک فهری.

عقبة بن نافع.

مسلم بن عقبه مرّّی.

مسوّر بن مخرمه.

مصعب زهری.

معاویة بن یزید.

ولید بن عقبه.

یزید بن معاویه.

ابوالمهاجر

ابوالمهاجر، دینار، غلامِ مسلمة بن مخلد انصاری است. هنگامی که مسلمة بن مخلد، امارت مصر و افریقیه را در دست گرفت، عقبة بن نافع را از امارت افریقیه کنار نهاد و ابوالمهاجر را به جای وی گماشت و ابوالمهاجر در سال 55 ق وارد افریقیه شد و در شهر قیروان سکنا گزید و آن‌گاه با گسیل سپاهی، جزیره «شریک» را که بعداً به «جزیره قبلیه» معروف شد، تصرف نمود. یزید بن معاویه، در سال 63 ق او را از امارت افریقیه خلع کرد و مجدداً عقبة بن نافع را امیر آن دیار گرداند.

چون عقبة بن نافع به قیروان رسید، ابوالمهاجر را در خدمت خویش نگه داشت و او را برای فتح مغرب دور با خود همراه کرد. وقتی این سپاه از فتح خود بازگشت، «کسیله» خیانت ورزید و با قوم خود (بربرها) به رومی‌ها پیوست و در «تهوده» (در سرزمین زاب) نبردی میان دو گروه به وقوع پیوست که طی آن، عقبه و همین‌طور ابوالمهاجر به شهادت رسیدند. در این نبرد، دست‌کم سیصد نفر از صحابه و تابعین بزرگ کشته شدند. ابوالمهاجر در این جنگ به خوبی از عهده آزمون پیش‌روی خود، برآمد و با قدرت و شهامت جنگید.(2)

[ 1 ] . یک‌شنبه اول محرم سال 64 = 30 اوت سال 683 ؛ جمعه هفتم جمادی‌الاول سال 64 = اول ژانویه سال 684 .

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 25 ؛ البیان المغرب، ج1، ص 21 و 31 ؛ ابن خلدون، ج3، ص 10 ؛ بلاذری، ص230 ؛ الاستقصاء، ج1، ص 71 ؛ ابن خلدون، ج4، ص 398.