قیام‌ها

توابین: توابین به پیشوایی سلیمان بن صرد، رهسپار جنگ با عبیدالله بن زیاد شدند و در «عین الورده» (ناحیه‌ای بین حرّان و نصیبین) با او مصاف کردند. عبیدالله با آنان جنگید و شکستشان داد و رهبر آنان، سلیمان بن صرد را به قتل رساند.

خوارج: نافع بن ازرق، پیشوای خوارج، به سرکردگی سپاهی از خوارج، از اهواز راهی بصره شد و عبدالله بن حارث، امیر بصره نیز سپاهی را به فرماندهی مهلب بن ابی صفره به مصاف آنان فرستاد. دو سپاه در کنار «رودخانه دجیل» با هم نبرد کردند که در این نبرد، ابن ازرق کشته شد و عبیدالله بن ماحوز، به‌جای وی، رهبری خوارج را بر عهده گرفت.

درگذشتگان

ابن بجدل.

حبیش بن دلجه.

سلیمان بن صرد.

صخر مزنی.

عبدالله ازدی.

عبدالله بن عمرو بن عاص.

عبدالله بن مسعده.

کنستانتین چهارم.

مالک بن هبیره سکونی.

مروان بن حکم.

نافع بن ازرق.

نابغه جعدی.

نعمان بن بشیر.

ولید بن عصیر.

ابن بجدل

ابو سلیمان، حسان بن مالک بن بجدل بن انیف کلبی امیر «بادیة الشام» بود. در جنگ صفین جزو فرماندهان سپاه معاویه بود و سپس، مروان بن حکم را در جنگش با ضحاک بن قیس ـ که برای به‌دست آوردن خلافت صورت گرفت ـ یاری کرد. نویسنده سیر اعلام النبلاء می‌گوید: مردم مدت چهل شب به خلافت حسان، گردن نهادند و او سرانجام خلافت را به مروان سپرد.[1]

حبیش بن دلجه

حبیش بن دلجه قینی، از مردم اردن است. وی از فرماندهان سپاه در دوران امویان بود که در جنگ صفین در اردوی معاویه قرار گرفت.

آخرین مسئولیت او، فرماندهی سپاه شام برای فتح مدینه بود. مروان بن حکم حبیش را به فرماندهی سپاه گماشت و وی بر مدینه استیلا یافت و مجدداً برای مروان، بیعت گرفت.[2]

سلیمان بن صُرد

ابومطرف، سلیمان بن صُرد بن جون بن ابی جون عبدالعزی بن منقذ سلولی خزاعی که نخست یسار نامیده می‌شد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله او را سلیمان نام نهاد. سلیمان یکی از سرداران صحابی بود که پس از وفات رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در شهر کوفه اقامت گزید. همراه علیبن ابی‌طالب در دو جنگ جمل و صفین شرکت نمود. او از جمله کسانی بود که برای حسین بن علی نامه نوشت، اما از یاری او باز ایستاد. آن‌گاه سلیمان از کرده خویش پشیمان شد و به خون‌خواهی حسین قیام کرد.

سلیمان، رهبری توابین را بر عهده گرفت. توابین، در پی قتل عبیدالله بن زیاد، بیرون راندن یاران ابن زبیر از عراق و باز گرداندن خلافت به اهل بیت بودند. نبردهای متعددی میان سلیمان و عبیدالله بن زیاد درگرفت و سرانجام سلیمان، در نبردی که در «عین الورده» اتفاق افتاد، به قتل رسید.[3]

صخر مزنی

صخر (صخیر) بن هلال مزنی، تابعی و از دلاوران سلحشور بود. او از عبیدالله بن زیاد برای کشتن حسین بن علی، کینه و خشم در دل گرفت. لذا با توابین کوفه که رهبری آنان را سلیمان بن صرد به عهده داشت، قیام کرد. آنان با سپاهی که ابن زیاد به فرماندهی حصین بن نمیر گسیل داشته بود، درگیر شدند و صخر مزنی در این میان پیوسته نبرد می‌کرد، تا کشته شد.[4]

عبدالله ازدی

عبدالله بن سعد بن نفیل ازدی، از طایفه ازدِشنؤة و یکی از سران و شجاعان کوفه بود. وی به اتفاق سلیمان بن صرد، همراه حدود پنج هزار نفر از توابین، به‌منظور گرفتن انتقام خون حسین بن علی قیام آغازید. پس از کشته شدن سلیمان بن صرد، در محلی به نام «عین الورده» در ناحیه جزیره، که به نام رأس العین نیز معروف است، فرماندهی سپاه و پرچم توابین را در دست گرفت و تا دم مرگ به نبرد خود با سپاه بنی‌امیه ادامه داد.[5]

عبدالله بن عمرو بن عاص

ابومحمد (ابو عبدالرحمان) عبدالله بن عمرو بن عاص قرشی سهمی پیش از پدرش، اسلام آورد و از صحابه بسیار زاهد بود.

[1] . الاعلام زرکلی، ج2، ص 189 ؛ تاریخ طبری، ج5، ص 531، 533 و 610.

[2] . الاعلام زرکلی، ج2، ص 173 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج3، ص 74 و 75 ؛ تاریخ طبری، ج5، ص 611.

[3] . الاعلام زرکلی، ج3، ص188 ؛ المحبّر، ص291 ؛ اُسد الغابه، ج2، ص 449 و 450 ؛ تاریخ طبری، ج5، ص552 ؛ تاریخ بغداد، ج1، ص 200.

[4] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 288 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 72.

[5] . الاعلام زرکلی، ج4، ص 221 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 71.