پی نوشت‌ها

[ 1 ] . پنج‌شنبه اول محرم سال 68 = هیجدهم ژوئیه سال 687 ؛ چهارشنبه بیستم جمادی‌الآخر سال 68 = اول ژانویه سال 688 .

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج4، ص 344 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 76 ؛ تاریخ طبری، ج6، ص 120 به بعد.

[ 3 ] . الاعلام زرکلی، ج4، ص 228 ؛ الاستیعاب، ج3، ص 933 ؛ الإصابه، ج2، ص 322 ؛ البدایة والنهایه، ج8 ، ص 295 و 299 ؛ تذکرة الحفّاظ، ج1، ص 40 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج3، ص 386 ؛ تاریخ بغداد، ج1، ص 173 ؛ مروج الذهب، ج3، ص 101.

[ 4 ] . الاعلام زرکلی، ج4، ص 346 ؛ تاریخ ابن اثیر و طبری ، حوادث سال 68 ق ؛ ابن خلدون، ج3، ص 148 ؛ خزانة الأدب، ج1، ص 296 و 299.

[ 5 ] . الاعلام زرکلی، ج4، ص 350 ؛ الطبقات الکبری، ج5، ص 86 و 88 ؛ تاریخ طبری و ابن اثیر ، حوادث سال 67 و 68 ق .

[ 6 ] . الاعلام زرکلی، ج5، ص 8 ؛ خزانة الأدب، ج1، ص 139 ؛ اُسد الغابه، ج4، ص 8 و10 ؛ تاریخ بغداد، ج1، ص 189 ؛ المعارف، ص313.

[ 7 ] . الاعلام زرکلی، ج5، ص 198 ؛ ابن خلدون، ج6، ص 316 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 109.

[ 8 ] . الاعلام زرکلی، ج 6 ، ص 55 ؛ الأغانی، ج 9 ، ص 180 ؛ فوات الوفیات، ج 2، ص 270 ؛ النجوم الزاهره ، ج 2، ص 182 ؛ البدایة والنهایه، ج 8 ، ص 313 ؛ بروکلمان، ج 1، ص 194 .

[ 9 ] . الأغانی، ج9، ص 180 به بعد ؛ الاعلام زرکلی، ج6، ص 103 ؛ فوات الوفیات، ج2، ص 134 ؛ الشعر والشعراء، ص610 و 611.

[ 10 ] . الاعلام زرکلی، ج6، ص 117 ؛ الأغانی، ج2، ص 1 به بعد .

[ 11 ] . الاعلام زرکلی، ج6، ص60 ؛ الأغانی، ج2، ص 1 به بعد ؛ فوات الوفیات، ج2، ص274 ؛ خزانة الأدب، ج2، ص170 و 172 ؛ بروکلمان، ج1، ص 193.

سال 69 ق = 688 ـ 689م

رویدادها

همکاری با عبدالملک بن مروان نموده و او را به قتل رساندند. و سپس عبدالله بن قیس بن ثعلبه، مشهور به ابوفدیک را به زعامت خویش برگزیدند.

شخصی به نام عبدالرحمان دمشقی در دمشق ظهور و ادعای پیامبری نمود، و جمع زیادی به او پیوستند. عبدالملک بن مروان نیز دستور دست‌گیری و قتل او را صادر کرد.

کشته شدن زهیر بلوی حاکم افریقیه و جانشینی حسان بن نعمان به‌جای او.

شیوع بیماری مهلک طاعون در بصره.

وقایع نظامی

درگیری با رومی‌ها و بربرها در افریقیه:

واقعه ممش: خلیفه، عبدالملک بن مروان، زهیر بن قیس بلوی، امیر افریقیه را با مال و نفرات یاری داد. زهیر نیز در رأس سپاهی به منظور باز پس‌گیری قیروان که رومی‌ها با هم‌پیمانشان کُسیله در سال 64 ق بر آن شهر استیلا یافته بود رهسپار آن‌جا شد رومی‌ها و

کُسیله، برای مصاف با زهیر بلوی آماده شدند و در ناحیه‌ای به اسم «ممش» از نواحی قیروان، به نبردی سخت با او پرداختند. در این نبرد، زهیر پیروز شد و رومی‌ها و بربرها شکست خورده و کُسیله نیز به قتل رسید، این جنگ، نقطه عطفی در تاریخ فتوحات عربی مغرب به‌شمار می‌رود. زهیر به برقه برگشت و با حمله دریایی رومی‌ها روبه‌رو شد. بنابراین، با آنان جنگید و در آن جنگ جان باخت.

درگذشتگان

ابوالأسود دؤلی.

حارث کذّاب.

زهیر بلوی.

قبیصة بن جابر.

کُسیله بربری.

نجده حروری.

ابوالاسود دؤلی

ابوالاسود، ظالم بن عمرو بن سفیان بن جندل دؤلی منسوب به دؤل بن بکر، از شاخه‌های کنانه. بنیانگذار علم نحو است. علی بن ابی‌طالب، بعضی اصول نحو را به او آموخت و به او گفت: کلام، اسم و فعل و حرف است. ابوالاسود نیز آن راه را پی گرفت و گفتار آن حضرت را در زمینه نحو گسترش بخشید و بر این روش مشی کرد، لذا این دانش را «علم نحو» نامیدند. در واقع، انگیزه ابوالاسود برای این کار، مشاهده تغییر زبان مردم و رسوخ غلط‌های دستوری (نحوی) در کلام بعضی از آنان بود. ابوالاسود از فقهای برجسته و سخنوری دانشمند و از پیشتازان دانش به شمار می‌رفت. او استواری عقل، اندیشه سالم، خوش بیانی، شعرسرایی و لطیفه‌گویی را یکجا در خویش جمع داشت. از تابعین بود و در دوران خلافت عمر بن خطاب، در بصره اقامت گزید و در خلافت علی بن ابی‌طالب امارت آن شهر را بر عهده گرفت و این منصب را تا زمان کشته شدن علی علیه‌السلام عهده‌دار بود.

ابوالاسود همراه علی علیه‌السلام ، در جنگ صفین شرکت داشت و آن‌گاه که اوضاع به نفع معاویه برگشت، نزد او رفت و معاویه وی را بسیار گرامی داشت. می‌گویند: او نخستین کسی بود که قرآن را نقطه‌گذاری نمود.

ابوالاسود سرانجام، در اثر طاعون مهلکی که در سال 69 ق شیوع پیدا کرده بود، در بصره درگذشت.(2)

حارث کذاب

حارث بن سعید یا حارث بن عبدالرحمان بن سعید، از مردم دمشق و از مدعیان نبوّت بود. پیروانش را حارثیه می‌نامیدند. وی غلام یکی از

[ 1 ] . دوشنبه اول محرم سال 69 = ششم ژوئیه سال 688 ؛ جمعه سوم رجب سال 69 = اول ژانویه، سال 689 .

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج3، ص340 ؛ وفیات الاعیان، ج2، ص 535 ؛ صبح الأعشی، ج3، ص 161 ؛ البیان والتبیین، ج1، ص324 ؛ البدایة والنهایه، ج8 ، ص 312 ؛ اُسد الغابه، ج3، ص 103 ؛ الطبقات الکبری، ج7، ص99 ؛ تهذیب التهذیب، ج12، ص10 ؛ بروکلمان، ج1، ص 171 ؛ خزانة الأدب، ج1، ص 136 ؛ انباه الرواه، ج1، ص 13 ؛ الأغانی، ج12، ص297 ؛ المعارف، ص434.