948 . الاعلام زرکلی، ج2، ص 155 ؛ الأغانی، ج3، ص 311 ؛ همان، ج9، ص 227.

949 . الاعلام زرکلی، ج6، ص 29 ؛ الشعر والشعراء، ص 408 ؛ عیون الاخبار، ج3، ص 132 ؛ ابو تمام، الحماسه.

950 . الاعلام زرکلی، ج4، ص204 ؛ عقد الفرید، ج1، ص 225 ؛ اُسد الغابه، ج3، ص 198 ـ 200 ؛ زبیری، نسب قریش، ص81 ـ 82 .

951 . الاعلامزرکلی، ج6، ص 116 ؛ الأغانی، ج11، ص 204 ؛ فوات‌الوفیات، ج2، ص289.

952 . الاعلام زرکلی، ج8 ، ص 177 ؛ شذرات الذهب، ج1، ص 88 ؛ البدایة والنهایه، ج9، ص34.

953 . الاعلام زرکلی، ج8 ، ص 298 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 49 ؛ بغدادی، خزانة الأدب، ج3، ص593 ؛ المحبّر، ص21.

یادداشت‌ها

393 . مختار بزرگ‌تر از آن است که دست به جعل بزند و به فریب مردم بپردازد.

394 . برخی از وابستگان به خلیفه اول نظیر اسماء و عایشه فرزندان وی (و یا دیگران از قول آنان) روایات چندی را که هدف آنها فضیلت‌سازی بوده نقل کرده‌اند و همه اینها جای درنگ دارد و نمی‌توان آن را پذیرفت (الصحیح من سیرة النبی الاعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، ص 4، ص 57).

395 . عبدالله بن زبیر، امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را سخت دشمن می‌داشت و نسبت به آن حضرت جسارت و اسائه ادب می‌نمود و هم او بود که پدرش را از علی علیه‌السلام برگردانید و او را به جنگ با آن حضرت برانگیخت و از علی علیه‌السلام نقل است که فرمود: پیوسته زبیر از ما اهل بیت بود تا پسرش عبدالله بالید و رشد کرد و او را تباه گردانید (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ، ج 4، ص 61 ـ 62 ؛ قاموس الرجال، ج 6، ص 348).

396 . عبدالله بن زبیر مکه را مرکز خلافت قرار داد نه مدینه را. مدینه یکی از شهرهای قلمرو ابن زبیر بود.

397 . عبدالله بن عمر از بیعت کردن با علی علیه‌السلام امتناع ورزید و در دومین روز بیعت مردم با امام به حضور وی رسید و گفت: همه مردم از بیعت با تو راضی نیستند و اگر امر خلافت را به شورا واگذاری برای تو بهتر است و امام علیه‌السلام در ضمن پاسخ‌هایی که به او داد فرمود: ای نادان از پیش من برخیز، ترا با این سخن چه کار. و همین عبدالله که از بیعت با علی علیه‌السلام خودداری کرد در زمان عبدالملک بن مروان شبانه بر در خانه حجّاج رفت تا برای عبدالملک بن مروان بیعت کند که آن شب را بدون امام نخوابد و از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت کرد «هرکس بمیرد و او را امامی نباشد به مرگ جاهلی مرده است» و حجاج او را تحقیر کرد (شرح نهج البلاغه، ج 4، ص 10 ؛ همان، ج 13، ص 242).

398 . امام علی علیه‌السلام دست کم چهار دختر با کنیه ام کلثوم داشته است. ام کلثوم دختر فاطمه زهرا که مؤلف شرح حال او را آورده است، در سال 54 هجری از دنیا رفته است. چگونه وی می‌تواند پس از درگذشت حضرت زینب همسر عبدالله جعفر شده باشد (نک: بلاذری، انساب الاشراف، ج 3).

399 . عبدالله بن زبیر در سال 73 کشته شد چگونه می‌تواند در سال 80 ادعای خلافت کند.

400 . در زمان یاد شده ساکنان کابل و اطراف آن ترک نبوده‌اند. در آن زمان مسلمانان هر دشمن سرسخت را ترک می‌نامیده‌اند.

401 . عبدالله بن جعفر در شمار یاران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و حضرت علی علیه‌السلام و امام حسن علیه‌السلام یاد شده است و علی علیه‌السلام به او و امام حسن و امام حسین علیه‌السلام رخصت جنگ نمی‌داد که مبادا کشته شوند. افسانه‌سرایان و قصه‌نویسان مطالبی به او نسبت می‌دهند که مردم متدین از انتساب به آن ابا دارند تا چه رسد که شخصیتی همچون عبدالله بن جعفر چنین باشد (قاموس الرجال، ج 6، ص 283 ؛ محمدعلی معلم، جعفر بن ابی طالب، ص 728).

رویدادهای تاریخ اسلام از 81 ـ 90 ق

سال 81 ق = 700 ـ 701م

رویدادها

حجاج، دیوان‌ها و دفاتر حکومتی عراق را از فارسی به عربی برگرداند.

حسان بن نعمان، حاکم افریقیه، دیوان‌ها و دفاتر دولتی آن سامان را به عربی برگرداند و نظام خراج را وضع کرد و بربرها را به خود جذب کرده و اسلام را در میان آنان گسترش داد و زمین‌هایی را میانشان تقسیم کرد و از ایشان به عنوان نیروی نظامی بهره گرفت.

نصب خالد بن عبدالله قسری بر مکه.

وقایع نظامی

شورش‌ها

قیام ابن اشعث: عبدالرحمان بن اشعث، آشکارا به مخالفت با حجاج پرداخت و بر ضدش شورید و از اطاعت خلیفه، عبدالملک بن مروان، سر باز زد. لشکرش با او بیعت کرد و مردم بسیاری بدو پیوستند. حجاج لشکری را برای جنگ با ابن اشعث گسیل داشت ولی وی، آن را در نزدیکی شهر شوشتر درهم شکست و وارد بصره شد و مردم بر خلع عبدالملک و حجاج، با وی بیعت کردند.

درگذشتگان

ابوامامه باهلی.

محمد بن حنفیه.

هُجَیمه دختر حیّی.

ابوامامه باهلی

ابوامامه، صدّی بن عجلان بن وهب بابلی، جلودار سپاه اعزامی ابوبکر به شام بود که فرماندهی آن را یزید بن ابی سفیان به عهده داشت. ابوامامه در «داثن» (نزدیک غزّه در جنوب فلسطین) با رومیان روبه‌رو شد و با ایشان جنگید و شکستشان داد. این نبرد، نخستین برخورد مسلمانان با رومیان پس از سریه اسامة بن زید بود.

ابوامامه، در جنگ صفین در کنار علی بن ابی‌طالب می‌جنگید. وی مدتی در مصر رحل اقامت افکند و سپس به حمص رفت و در آن‌جا اقامت گزید و سرانجام نیز در همان‌جا درگذشت. بنا به گفته عده‌ای، او آخرین تن از صحابه بود که در دیار شام درگذشت.[2]

محمد بن حنفیه

ابوالقاسم و ابوعبدالله، محمد بن علی بن ابی‌طالب هاشمی قرشی است. وی در سال 21 ق از مادری سیه چرده از «بنی حنیفه» به نام «خوله» متولد گردید برای تمییزش از برادرانش حسن و حسین که فرزندان

[ 1 ] . پنج‌شنبه اول محرم سال 81 = 26 فوریه سال 700 ؛ شنبه شانزدهم ذی القعده سال 81 = اول ژانویه سال 701 .

[2] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 291 ؛ الاستیعاب، ج3، ص426 ؛ همان، ج4، ص 1603 ؛ حسن المحاضره، ج1، ص242 ؛ اُسد الغابه، ج3، ص 16 ؛ همان، ج6، ص 355 ؛ المعارف، ص 309.