قرار دهد که در صورت بازگشت، هیچ پناهگاه و سامانی نداشته باشند. بدین ترتیب، کسانی که ساکن سرزمین‌های ویران شده بودند، در اندلس و جزایر دریای مدیترانه پراکنده شدند. در سال 82 ق حسان مجدداً با نیروهایش سپاهیانی که عبدالملک بن مروان برایش گسیل داشته بود، رهسپار جنگ با کاهنه شد. نیروهای دو طرف در محلی موسوم به «بئر الکاهنه» با هم درگیر شدند و طی نبرد شدیدی سپاه کاهنه در هم کوبیده شد و خود وی نیز به قتل رسید.[1]

کُمیل بن زیاد نخعی

کمیل بن زیاد بن نهیک نخعی، از تابعین مورد وثوق و از اصحاب علی بن ابی‌طالب و فردی شریف بود که قومش از او فرمان می‌بردند. وقتی عبدالرحمان بن اشعث بر ضد حجاج و حکومت امویان قیام کرد، کمیل به وی پیوست و فرماندهی دسته‌ای از سپاهیان ابن اشعث را موسوم به «کتیبة القرّاء» (دسته قاریان) بر عهده گرفت. کمیل در نبرد دیرالجماجم به اسارت درآمد و حجاج او را به قتل رسانید.[2]

مهلب بن ابی صفره

ابو سعید، مهلّب بن ابی صفره، ظالم بن شرّاق ازدی عُتیکی (منسوب به ازدوعتیک) بود. وی در بصره بزرگ شد و در دوران خلافت عمر بن خطاب همراه پدرش به مدینه آمد. مصعب بن زبیر، حاکم عراق، امارت بصره را به مهلّب سپرد. آن‌گاه مصعب وی را مأمور نبرد با خوارج ازارقه که درآن روزگار، بر شهرها دست انداخته بودند کرد. مصعب به مهلب وعده داد در هر شهری که بتواند ازارقه را از آن بیرون براند، حق دارد در خراج آن سال شهر آزاده شده، تصرف کند. بدین ترتیب مدت نوزده سال به جنگ با ازارقه پرداخت و طی نبرد با آنان، حوادث خطرناکی را از سرگذرانید، و سرانجام بر آنان پیروز شد و توانست عده زیادی از ازارقه را بکُشد و بازمانده ایشان را در مناطق مختلف پراکنده سازد. مهلب پس از کشته شدن مصعب بن زبیر، به عبدالملک بن مروان پیوست. عبدالملک نیز در سال 78 ق وی را به حکومت خراسان گماشت. مهلب هنگامی که عازم جنگ بود، در «مرو روذ» درگذشت.[3]

پی نوشت‌ها

[1] . سه‌شنبه اول محرم سال 83 = پانزدهم فوریه سال 701 ؛ یک‌شنبه 26 ذی القعده سال 82 = اول ژانویه سال 702 .

[2] . تذکرة الحفّاظ، ج1، ص 58 ؛ العبر، ج1، ص 96 ؛ الطبقات الکبری، ج6، ص 109 ؛ تاریخ بغداد، ج10، ص199 ؛ وفیات الاعیان، ج3، ص 126 ؛ شذرات الذهب، ج1، ص 92 ؛ تهذیب التهذیب، ج6، ص260.

[3] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 152 ؛ حلیة الأولیاء، ج4، ص 379 ؛ شذرات الذهب، ج1، ص 92.

[ 4 ] . الاعلام زرکلی، ج2، ص 10 ؛ اعلام النساء، ج1، ص 110 ؛ الأغانی، ج8 ، ص 91 به بعد.

[ 5 ] . الاعلامزرکلی، ج 2 ، ص134 ؛ ابن خلکان ، ج 1 ، ص 366 ، 436 و 480 ؛ الأغانی ، ج 8 ، ص 91 به بعد ؛ دائرة المعارف‌الاسلامیه، ماده «جمیل‌بن‌معمّر».

[ 6 ] . ابن عذاری، البیان المغرب، ج1، ص 25 ـ 39 ؛ ابن خلدون، ج4، ص 401 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص370 ـ 371 ؛ الاستقصاء، ج1، ص 82 ـ 83 .

[ 7 ] . الاعلام زرکلی، ج6، ص 93 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 472 ؛ تاریخ طبری، ج 6، ص 365.

[ 8 ] . الاعلام زرکلی، ج8 ، ص 260 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 195، 365، 448 و 475 ؛ تاریخ طبری، ج6، ص 195، 211، 325 و 354 ؛ وفیات الاعیان، ج5، ص 350 ؛ العبر، ج1، ص 95 ؛ شذرات الذهب، ج1، ص 90 ؛ المعارف، ص399 ؛ المسعودی، ج3، ص 126 و 151.

سال 83 ق = 702 ـ 703 م

وقایع نظامی

قیام‌ها

قیام ابن اشعث: حجاج سپاهی را به فرماندهی یزید بن مهلّب برای جنگ با ابن اشعث مجهز کرد. این سپاه در «مسکن» از نواحی کرمان با سپاهیان ابن اشعث روبه‌رو شد. در طی نبرد ابن اشعث شکست خورد و ناگزیر به رتبیل، پادشاه ترک، پناهنده شد.

درگذشتگان

اعشی هَمدان.

سفیان بن وهب.

محمد بن سعد بن ابی‌وقاص.

معاذه عَدَویه.

اعشی همدانی

ابوالمصبّح، عبدالرحمان بن عبدالله بن حارث بن نظام بن جشم همدانی شاعر و سردار یمنی عصر خویش در کوفه و از شاعران حکومت بنی امیه به‌شمار می‌آمد. اعشی از قاریان فقیه بود. او به دلیل سرودن شعر، شهرت یافت. در روزگار حجاج در فتوحات اسلامی و لشکرکشی به دیلم حضور داشت. او اشعار فراوانی در توصیف سرزمین دیلم و نبردهای مسلمانان با آنان دارد. هنگامی که عبدالرحمان بن اشعث سر به شورش نهاد، اعشی جانب او را گرفت و همراه او جنگید تا بر سیستان چیره شوند. اعشی با نیروهای حجاج به نبرد پرداخت و پس از اسارت، وی را به نزد حجاج آوردند و وی دستور قتل اعشی را صادر کرد.(5)

سفیان بن وهب

ابوالیمن، سفیان بن وهب خولانی از اصحاب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و از امیران لشکر بود که در حجة الوداع با رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حج گذارد. سفیان در فتح مصر شرکت داشت. وی به‌عنوان یکی از فرماندهان عبدالعزیز بن مروان، حاکم مصر، در سال 60 ق به افریقیه لشکر کشید.(6)

[ 1 ] . ابن عذاری، البیان المغرب، ج1، ص 25 ـ 39 ؛ ابن خلدون، ج4، ص 401 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص370 ـ 371 ؛ الاستقصاء، ج1، ص 82 ـ 83 .

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج6، ص 93 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 472 ؛ تاریخ طبری، ج 6، ص 365.

[ 3 ] . الاعلام زرکلی، ج8 ، ص 260 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 195، 365، 448 و 475 ؛ تاریخ طبری، ج6، ص 195، 211، 325 و 354 ؛ وفیات الاعیان، ج5، ص 350 ؛ العبر، ج1، ص 95 ؛ شذرات الذهب، ج1، ص 90 ؛ المعارف، ص399 ؛ المسعودی، ج3، ص 126 و 151.

[ 4 ] . شنبه اول محرم سال 83 = چهارم فوریه سال 702 ؛ دوشنبه هفتم ذی الحجه سال 83 = اول ژانویه سال 703 .

[ 5 ] . الاعلام زرکلی، ج4، ص 84 ؛ الأغانی، ج6، ص 33 به بعد ؛ دائرة المعارف الاسلامیه، ماده «اعشی همدان» ؛ بروکلمان، ج1، ص 237 ؛ المسعودی، ج3، ص 154.

[ 6 ] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 159 ؛ الإصابه، ج2، ص 56 (شرح حال شماره 3332) ؛ اُسد الغابه، ج2، ص410.