طرد شورشیان و مزدوران بیگانه به ناحیه آناتولی و اجازه اقامت در سوریه و لبنان، به کسانی از آنان که از درِ مسالمت و سازش درآمدند.

شیوع بیماری طاعون در شام و عراق.

وقایع نظامی

فتوحات و لشکرکشی‌ها

ماوراء النهر: قتیبة بن مسلم، حاکم خراسان، به سغد لشکر کشید و بر صغانیان چیره شد.

تخارستان: قتیبة بن مسلم به تخارستان یورش برد و شهر «بلخ» را فتح کرد.

دریای مدیترانه: موسی بن نصیر دو نیروی دریایی جداگانه را به جنگ اعزام داشت: نیروی اول به فرماندهی عیّاش بن آشیل، که به سیسیل هجوم آورد و تا پایتختش (سرقوسه) پیش رفت و نیروی دریایی دیگر تحت فرماندهی عبدالله بن مرّه به سردانیه حمله برد. هر دو نیروی اعزامی، اسیران و غنیمت‌های فراوانی را به همراه خود آوردند.

افریقیه: موسی بن نصیر از قیروان رهسپار مغرب میانه شد و قبایل بربر را تحت فرمان خود درآورد و سپس به قیروان مراجعت کرد در حالی که مناطق مغرب میانه، کاملاً به اطاعت و فرمان‌برداری از وی گردن نهادند.

درگذشتگان

ابن مسجح.

بسر بن ارطاة.

عبدالله بن اباض.

عبدالله بن ابی اوفی.

عبدالملک بن مروان.

قبیصة بن ذؤیب.

ابن مسجح

ابوعثمان، سعد بن مسجح، غلام بنی جمح و از مردم مکه بود. ابن مسجح از آوازه‌خوانان سرشناس و در شمار بزرگان و برجستگان این فن قرار داشت و سیه‌چرده بود. او عازم دمشق شد و آوازهای رومی را فرا گرفت، آن‌گاه رهسپار ایران شد و موسیقی ایران را وارد موسیقی عرب کرد. پس از آن، به حجاز مراجعت نمود و آن آهنگ‌ها و آواهایی را که فرا گرفته بود، گلچین کرد و آن‌چه را مناسب ندانست، کنار گذاشت.

ابن مسجح مکتبی در آهنگ‌سازی، پی ریخت که پس از آن دیگران از وی پیروی کردند. هم‌چنین او بود که به ابن سریج و غریض آواز آموخت. سرانجام، امیر مکه او را برای این که جوانان قریش را به فساد می‌کشاند و آنان اموالشان را به پای او می‌ریزند تبعید نمود، اما

ابن مسجح به خدمت عبدالملک بن مروان درآمد و برای او آواز خواند. عبدالملک نیز وی را بخشید و اموالش را به او باز گرداند. ابن مسجح تا زمان ولید بن عبدالملک زندگی کرد و در سال 86 ق درگذشت.[1]

بسر بن ارطاة

ابو عبدالرحمان، بسر بن ارطاة بن عویسِ عامریِ قرشی از مردان معاویة بن ابی‌سفیان بود. معاویه در سال 40 ق او را همراه سه‌هزار مرد جنگی به مدینه گسیل داشت و وی آن شهر را به اطاعت خود درآورد. سپس رهسپار مکه شد و ابتدا مکه و سپس یمن را به اشغال درآورد. پیش از این معاویه به او فرمان داده بود، هرکه را از طرفداران علی بن ابی‌طالب بیابد، از بین ببرد و وی نیز جمعی از آنان را به قتل رسانید. از جمله کسانی که به‌دست او کشته شدند، دو فرزند خردسال عبدالله بن عباس بودند که در مقابل چشم مادرشان، عایشه دختر عبدالمدان به قتل رسیدند.

بسر بن ارطاه سپس به شام برگشت و معاویه او را در سال 41 ق پس از شهادت علی علیه‌السلام و صلح با امام حسن علیه‌السلام ، به امارت بصره گماشت. وی مدت کوتاهی امارت آن‌جا را به‌عهده داشت و آن‌گاه به شام بازگشت. این‌بار معاویه فرماندهی نیروی دریایی را به او سپرد. وی در سال 43 و 44 ق به سرزمین روم یورش برد و به قسطنطنیه رسید. بسر بن ارطاة، به گفته‌ای در دمشق و بنا به قولی دیگر در مدینه مرد.[2]

عبدالله بن اباض

عبدالله بن اباض مفاعسی تمیمی، از قبیله بنی مرّة و سرکرده فرقه اباضیه بود و پیروان این فرقه با انتساب به او اباضی نامیده شدند. عبدالله، معاصر معاویة بن ابی‌سفیان بود و تا اواخر دوران عبدالملک بن مروان زندگی کرد. وی ابتدا با نافع بن ازرق همراه شد اما پس از مدتی از وی جدا و مذهب جدیدی را برای خوارج بنیان گذاشت. مذهب وی از نزدیک‌ترین مذاهب به اهل سنت است. ایشان معتقدند که الگوها و اسوه‌های شایسته و نیکو پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، ابوبکر و عمر بن خطاب هستند. آنان هم‌چنین می‌گویند: لازم نیست امام قرشی باشد، بلکه همین که پرهیزکار باشد و بر اساس احکام قرآن عمل نماید، کافی است، اما چنان‌چه کارها و احکام او بر خلاف قرآن باشد، باید خلع گردد. اباضیه مخالفان خود را کافران نعمت می‌دانند، نه کافران اعتقادی.

مذهب اباضیه در قرن اول هجری به مغرب رسید و میان بربرها رواج یافت، به‌طوری که مذهب ملی آنان شد. هنوز نیز تعدادی از آنها در الجزایر و صحرای تونس و در «جربه» وجود دارند. مذهب اباضیه در عمان انتشار و سپس به زنگبار (تانزانیا) انتقال یافت.[3]

[1] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 154 ؛ الأغانی، ج3، ص 276.

[2] . الاعلام زرکلی، ج2، ص 23 ؛ تاریخ طبری، ج5، ص139 ـ 167 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج3، ص 354، 359، 383 و 398 ؛ الإصابه، ج1، ص 152 ؛ اُسد الغابه، ج1، ص 214 ؛ تاریخ بغداد، ج1، ص 210.

[3] . الاعلام زرکلی، ج4، ص 184 ؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج1، ص 134 ؛ مقالات الاسلامیین، ج1، ص 188 ؛ الکامل، ج3، ص 104 ؛ مروج الذهب، ج3، ص 172 ؛ دائرة المعارف الاسلامیه، ماده «اباضیه».