سال 87 ق = 705 ـ 706 م

رویدادها

نصب عمر بن عبدالعزیز به عنوان والی مدینه.

آغاز بنای مسجد جامع اموی در دمشق.

وقایع نظامی

فتوحات و غزوات

سرزمین روم: مسلمة بن عبدالملک از راه مصیصه به سرزمین روم لشکر کشید و دژهایی را فتح کرد.

ماوراءالنهر: قتیبة بن مسلم، امیر خراسان پیش‌روی خود را در ناحیه سغد، ادامه داد و پس از نبردهای شدیدی، بخارا و سمرقند را به تسخیر خویش درآورد.

افریقیه: موسی بن نصیر پس از به فرمان درآوردن مغرب میانه، پسرش عبدالله را به‌جای خود در «قیروان» گمارده و خود در رأس سپاهی انبوه ـ که متشکل از اعراب و بربرها بود ـ راهی مغرب دور شد و قلعه‌ها و دژهای متعددی را گشود و پسرش مروان بر ناحیه «سوس نزدیک» چیره شد. بربرها از او امان خواستند و به وی پیوستند. موسی بن نصیر رهسپار «طنجه» شد آن‌جا را فتح کرد و طارق بن زیاد را بر آن‌جا گماشت و بدین ترتیب مغرب دور نیز تحت فرمان او درآمد.

درگذشتگان

حسان بن نعمان غسانی.

عبیدالله بن عباس.

حسّان بن نعمان

حسان بن نعمان بن عدی ازدی غسانی از شاهزادگان غسان بود. در عصر فتوحات اسلامی، فرماندهی جنگ‌آور و سیاست‌مداری برجسته به‌شمار می‌آمد. در سال 69 ق هنگامی که اوضاع افریقیه پس از کشته شدن زهیر بَلَوی، امیر آن سامان، آشفته و نابسامان شد، عبدالملک، حسان بن نعمان را در رأس سپاهی گران راهی آن‌جا کرد. حسان توانست رومیان را که در «قرطاجه» و دژهای ساحلی پناه گرفته بودند، از پای درآورد و آنها را کاملاً از شمال افریقیه بیرون براند. حسان سپس راهی جنگ با رئیس قبیله «جراوه»، از قبایل بزرگ بربر شد. اعراب، رئیس این قبیله را که یک زن بود «کاهنه» می‌خواندند، زیرا وی پیش‌گویی و جادوگری می‌کرد. کاهنه که در کوه‌های «اوراس» پناه گرفته و آن‌جا را به‌عنوان پایگاه خویش قرار داده بود، وقتی از آمدن حسان مطلع شد، با تعداد بی‌شماری از بربرها، راهی جنگ با حسان شد. نیروهای دو طرف در کنار رودخانه «نینی» با یک‌دیگر روبه‌رو شدند. طی نبرد شدیدی که رخ داد حسان و

سپاهیانش شکست سنگینی خوردند و تعداد بی‌شماری از مسلمانان به قتل رسیدند. بدین سبب، این روز به «یوم البلاء» معروف گردید و نیز آن رودخانه را «نهر البلاء» (رودخانه بلا) نامیدند.

به هر حال، کاهنه به تعقیب حسان پرداخت و توانست هشتاد نفر از نیروهای او، از جمله خالد بن یزید عبسی را به اسارت در آورد و این خالد همان شخصی بود که کاهنه وی را به سبب دلاوری و زیبایی‌اش به فرزندی خویش برگزید. کاهنه از تعقیب بیش از حد مسلمانان خودداری کرد، زیرا بیم آن را داشت که با تعقیب بیش از حد مسلمانان، آنان مجدداً به وی حمله کنند. این بود که به مقر خود بازگشت و به آن مقدار از پیروزی‌هایی که به‌دست آورده بود بسنده کرد. کاهنه توانسته بود مسلمانان را از مرزهای تحت حکومتش در مغرب میانی بیرون کند. پس از این رخدادها حسان به قیروان برگشت و از عبدالملک بن مروان خواست تا سپاهی را برای جنگ با کاهنه و بیرون راندن رومی‌ها در اختیارش بگذارد. عبدالملک که در این هنگام از جنگ با زبیریان فارغ شده و اوضاع در عراق و حجاز و یمن برایش سامان یافته بود، سپاهی انبوه به یاری حسان فرستاد. حسان نیز بی‌درنگ راهی نبرد با کاهنه شد و طی جنگی ـ که در محلی موسوم به «بئر الکاهنه» رخ داد ـ کاهنه به قتل رسید و سپاهیانش درهم کوبیده شدند. بدین ترتیب، حسان به مقاومت بربرها پایان داد و سرزمین‌های شمال افریقا تا سواحل اقیانوس اطلس مجدداً به پیکره جهان اسلام پیوست.

حسان پس از این پیروزی، رهسپار قرطاجه شد و آن‌جا را از لوث بیزانس‌ها ـ که در سال 78 ق بر آن‌جا دست یافته بودند ـ پاک کرد. در این میان، حسان دریافت که قرطاجه همیشه مانع و خطری برای فتوحات اسلامی در افریقیه است. این بود که دستور ویران کردن آن‌را داد و به‌جای آن، شهری عربی اسلامی به نام «تونس» در مقابل آن، در کنار دریا، احداث نمود و نیز پایگاهی دریایی در آن‌جا ایجاد کرد که ناوگان‌های جنگی از آن‌جا به حرکت در می‌آمدند. هم‌چنین تشکیلاتی برای ساختن ناوگان جنگی تأسیس کرد. همان‌گونه‌ای که عرب‌ها در مصر و شام به سر و سامان دادن امور اداری پرداخته بودند، حسان نیز به پیروی از آن به این مهم پرداخت. او دیوان‌هایی را تدوین کرد و خراج را سامان بخشید و برای گسترش دین اسلام و زبان عربی در میان بربرها تلاش فراوان کرد. حسان با این اقدامات مغرب را به منطقه‌ای عربی اسلامی تبدیل کرد. وی پس از آن در سال 85 ق عزل شد و به دمشق بازگشت و مدتی در دمشق ماند. سپس با لشکریانی که روانه روم می‌شدند، رهسپار آن‌جا شد و به جنگ با رومی‌ها پرداخت و در یکی از همین لشکرکشی‌ها جان باخت. پس از حسان، موسی بن نصیر لخمی ولایت افریقیه را عهده‌دار شد.[2]

[ 1 ] . چهارشنبه اول محرم سال 87 = 23 دسامبر سال 705 ؛ جمعه دهم محرم سال 87 = اول ژانویه سال706 .

[2] . الاعلام زرکلی، ج2، ص 190 ؛ البیان المغرب، ج1، ص34 ؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج3، ص 151 ؛ فتوح البلدان، ص321 ؛ ابن عبدالحکم، فتوح مصر، ص171 ـ272 ؛ ابن خلدون، ج4، ص 401 ؛ الاستقصاء، ج1، ص 92 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 369.