سال 96 ق = 714 ـ 715م

رویدادها

مرگ ولید بن عبدالملک و خلافت برادرش سلیمان (جمادی الآخر).

سلیمان، والیان مناطق مختلف را عزل کرد و افراد دیگری را به‌جای آنها گمارد.

برکناری عثمان بن حیان از امارت مدینه و نصب ابوبکر، محمد بن حزم بر آن شهر.

عزل خالد بن عبدالله قسری از ولایت مکه و نصب عبدالعزیز بن عبدالله بن خالد بن اُسید به جای وی.

برکناری سلیمان بن یزید بن ابی مسلم از امارت عراق و نصب یزید بن مهلب به جای وی.

کشته شدن قتیبة بن مسلم امیر خراسان و ضمیمه شدن خراسان به مناطق تحت امر یزید بن مهلب، فرمانروای عراق.

درگذشت قرة بن شریک، کارگزار مصر و نصب عبدالملک بن رفاعه بر آن‌جا.

عزل موسی بن نصیر از ولایت افریقیه و نصب محمد بن یزید به جای او.

برکناری محمد بن قاسم از ولایت سند و نصب یزید بن ابی کبشه به‌جای او و نصب حبیب بن مهلب بن ابی صفره به امارت آن سامان پس از مرگ یزید بن ابی کبشه.

وقایع نظامی

فتوحات و لشکرکشی‌ها

ماوراء النهر: قتیبة بن مسلم امیر خراسان، به ترکستانِ چین لشکر کشید و شهر «کاشغر» را فتح کرد و سپس بر مردم آن سامان جزیه بست.

سرزمین روم: عمر بن هبیره فزاری، ناوگانی را فرماندهی کرده و به سواحل روم هجوم برد.

درگذشتگان

ابراهیم نخعی.

جابر بن زید.

قتیبة بن مسلم.

قرّة بن شریک.

ولید بن عبدالملک.

ابراهیم نخعی

ابو عمران، ابراهیم بن یزید بن قیس بن اسود بن عمرو کوفی نخعی، فقیه برجسته عراق و از تابعین بود. او صحابه را درک کرده و از فقهای تابعین دانش آموخت. وی کسی است که پس از ابن مسعود ریاست مکتب فقهی کوفه را بر عهده گرفت. افرادی همچون حمّاد بن سلیمان ـ که استاد ابوحنیفه بود ـ در نزد او دانش فرا گرفتند ابوحنیفه، خود چنان

متأثر از آرای فقهی ابراهیم نخعی است که می‌گویند: بیشتر آرا و نظریات ابوحنیفه را می‌توان به ابراهیم نخعی نسبت داد. ابراهیم نخعی در 49 سالگی درگذشت.[2]

جابر بن زید

ابو شعثای ازدیِ عمانیِ بصری، فقیهی از خوارج اباضیه و محدّثی مشهور بود. پس از درگذشت عبدالله بن اباض در سال 86 ق پیشوای اباضیه در بصره شد. جابر در زمینه حفظ روابط دوستانه با امویان، همان سیاست عبدالله بن اباض را دنبال کرد. او هم‌چنین روابط خوب خود را با حجاج، سرکوبگر ازارقه حفظ کرد. یزید بن مهلب، والی بصره در اواخر قرن اول هجری، او را به علت اختلاف سیاسی که با وی داشت، به جنوب جزیرة العرب تبعید کرد. جابر هنگامی که در بصره بود، از موقعیت برجسته‌ای در زمینه تفسیر قرآن برخوردار بود ؛ زیرا در تفسیر، عالم و حجت بود.

هرگاه که حسن بصری در بصره حضور نداشت، مردم از جابر استفتا می‌کردند. جابر دوست بسیار نزدیک ابن عباس و یکی از معروف‌ترین پیروان اوست. وی کتاب کشف الغمه ـ یکی از منابع فقه اباضی ـ را نوشت. برخی منابع تاریخی، درگذشت او را به سال 93 ق ذکر کرده‌اند.[3]

قتیبة بن مسلم

ابوجعفر، قتیبة بن مسلم بن عمرو بن حصین باهلی، یکی از امیران افتخار آفرین اسلام است. در دستگاه امویِ مروانی پرورش یافت و پدرش منزلت والایی نزد یزید بن معاویه داشت. عبدالملک بن مروان او را به امارت ری گماشت و ولید بن عبدالملک در سال 86 ق وی را بر ولایت خراسان منصوب کرد.

قتیبه به ماوراء النهر لشکر کشید و بر خوارزم، سیستان و سمرقند چیره گشت. سپس به بعضی سرحدات چین هجوم آورد و مردم آن‌جا را واداشت تا جزیه بپردازند. می‌گویند: هیچ‌گاه مقهور دشمن نگشت و شکست نخورد.

قتیبه یکی از مجاهدان راه خدا بود. امارت او بیش از سیزده سال به درازا کشید. او منزلت برجسته‌ای داشت و از هیبت والایی برخوردار بود. سلیمان بن عبدالملک او را ناخوش می‌داشت، زیرا وی در خلع او از ولایت‌عهدی و تعیین عبدالعزیز بن ولید به عنوان ولیعهد با ولید موافقت کرده بود، ولی ولید پیش از این‌که بتواند پسرش را به‌عنوان ولیعهد تعیین کند و برای او بیعت بگیرد، درگذشت. و از این‌جهت، وقتی سلیمان پس از مرگ برادرش ولید، عهده‌دار امر خلافت شد، قتیبه سودای خودمختاری در سر پرورانید و به‌طور

[ 1 ] . یک‌شنبه اول محرم سال 96 = شانزدهم سپتامبر سال 714 ؛ سه‌شنبه نوزدهم ربیع‌الثانی 96 = اول ژانویه سال 715 .

[2] . الاعلام زرکلی، ج1، ص 76 ؛ الطبقات الکبری، ج6، ص 188 ؛ وفیات الاعیان، ج1، ص 25 ؛ تذکرة الحفّاظ، ج1، ص73 ؛ حلیة الأولیاء، ج4، ص 219 ؛ تهذیب التهذیب، ج1، ص 177 ؛ المعارف، ص463.

[3] . الاعلام زرکلی، ج2، ص 92 ؛ تهذیب التهذیب، ج2، ص 38 ؛ حلیة الأولیاء، ج3، ص 85 ؛ دائرة المعارف الاسلامیه، ماده «جابر بن زید».