آشکار از اطاعت خلیفه جدید، سرپیچی کرد. بدین سبب، فرماندهان سپاهش در این امر با وی از در مخالفت در آمدند تا این‌که وکیع بن حسان تمیمی او را در فرغانه همراه یازده تن از برادران و فرزندانِ برادرش به قتل رسانید. مردم زیادی به‌دست قتیبه اسلام آوردند و او توانست پرچم اسلام را در اقالیم گسترده‌ای که تا شرق و مناطق چین امتداد داشت برافرازد. بسیاری از شاعران با سروده‌هایشان دلاوری‌ها و قهرمانی‌های او را ستودند.

شاعری گفته است:

«نه اکنون و نه پیش از ما دلاوری مانند ابن مسلم آمده است ؛ و نه پس از ما خواهد آمد.

او با شمشیرش، تمام کافران را به کام مرگ می‌فرستاد ؛ و غنیمت‌های پیاپی برای ما به ارمغان می‌آورد».

قتیبه در عین شیردلی و قهرمانی، خوش‌خلق، زیرک و دوراندیش بود او از راویان شعر به‌شمار می‌رفت.[1]

قرّة بن شریک

قرّة بن شریک بن مرثد عبسیِ غطفانیِ مضریِ قنّسرینی، از امرایی است که در زمان ولید بن عبدالملک در اوایل سال 90 ق امارت مصر را بر عهده گرفت. او فردی خشن و سخت‌گیر بود. زمانی، صد نفر از خوارج شرات در اسکندریه کمر به قتل او بستند، اما قرّة بن شریک از توطئه‌شان آگاه شد و همه آنان را کشت. وی تا آخرین روزهای زندگی، بر مصر حکومت کرد. او مسجد جامع فسطاط را بنا کرد و آن را آراست.[2]

ولید بن عبدالملک

ابوالعباس، ولید بن عبدالملک بن مروان بن حکم اموی قرشی، مادرش ولیده، دختر عباس بن حَزَن حارثی عبسی است. او ولیعهد پدرش عبدالملک بن مروان و برادرش، سلیمان بن عبدالملک ولیعهد او بود. پیش از مرگ، بر آن شد که سلیمان را از ولایت‌عهدی خلع کند و پسرش، عبدالعزیز بن ولید را به این سمت بگمارد. حجاج بن یوسف ثقفی، امیر عراق و قتیبة بن مسلم، امیر خراسان نیز در این امر با وی موافقت کردند، ولی ولید پیش از عملی ساختن این کار از دنیا رفت. این امر موجب گردید که سلیمان از آنان برنجد. ولید بن عبدالملک، فرماندهان خویش را مأمور فتح مناطق مختلف نمود، از جمله فرماندهان او محمد بن قاسم، قتیبة بن مسلم، موسی بن نصیر و طارق بن زیاد بودند. در دوران او مرزهای دولت اسلامی در غرب به مغرب دور و اسپانیا و در شرق به هند و ترکستان و مرزهای چین رسید. وی به عمران و آبادی شهرها همّت گماشت، جاده‌های مختلف بخصوص

جاده منتهی به حجاز را ایجاد کرد و در طول این راه (راه حجاز) چاه‌هایی کند ؛ به‌علاوه افرادی را مأمور ساخت تا به این چاه‌ها رسیدگی کنند و آب آن را به مردم برسانند.

ولید، نخستین کسی بود که در اسلام بیمارستان‌هایی ساخت و جذامیان را در جاهای مخصوصی نگه‌داری و برای آنها مستمری تعیین کرد. هم‌چنین برای هر فرد نابینا راهنما و برای هر زمین‌گیری خدمتگزاری گماشت و آنها مقرری خود را از بیت‌المال دریافت می‌کردند. ولید به سرپرستی یتیمان توجه کرد و به معلمان حقوق می‌پرداخت. وی منازل و مراکزی برای اقامت غریبان ساخت. از آثار جاویدان باقی مانده از ولید، ساختمان مسجد اموی در دمشق است که یکی از شگفتی‌های جهان محسوب می‌شود. این مسجد تا به امروز نشان از عظمت ولید دارد. از دیگر آثار ولید بنا و گسترش مسجد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و مسجد الاقصی است که پدرش پیش از وی، ساختمان آن (مسجد الاقصی) را آغاز کرده بود. ولید در دیر مروان در «غوطه» دمشق، جان سپرد و در دمشق به خاک سپرده شد. او 48 سال عمر کرد و مدت حکومتش ده سال و چند ماه به درازا کشید. وی ممدوح بعضی شاعران، از جمله جریر بود.

جریر در مدح ولید می‌گوید:

«ولید پیشوای برگزیده‌ای است، که پرچم پیروزی و غنیمت‌آوری‌هایش همیشه در اهتزاز است.

پروردگار بزرگ مقدر فرموده که تو خلیفه باشی، اکنون که خلیفه گشته‌ای بر منبرهای عزّت بنشین و خوش و سلامت باش».[3]

پی نوشت‌ها

[1] . یک‌شنبه اول محرم سال 96 = شانزدهم سپتامبر سال 714 ؛ سه‌شنبه نوزدهم ربیع‌الثانی 96 = اول ژانویه سال 715 .

[2] . الاعلام زرکلی، ج1، ص 76 ؛ الطبقات الکبری، ج6، ص 188 ؛ وفیات الاعیان، ج1، ص 25 ؛ تذکرة الحفّاظ، ج1، ص73 ؛ حلیة الأولیاء، ج4، ص 219 ؛ تهذیب التهذیب، ج1، ص 177 ؛ المعارف، ص463.

[3] . الاعلام زرکلی، ج2، ص 92 ؛ تهذیب التهذیب، ج2، ص 38 ؛ حلیة الأولیاء، ج3، ص 85 ؛ دائرة المعارف الاسلامیه، ماده «جابر بن زید».

[ 4 ] . الاعلام زرکلی، ج6، ص 28 ؛ وفیات الاعیان، ج1، ص 428 ؛ تاریخ طبری، ج6، ص 428 و 506 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 523 و 583 ؛ همان، ج5، ص5 و 12 ؛ النجوم الزاهره، ج1، ص 233 ؛ البدایة والنهایه، ج9، ص 141 و 142 ؛ المعارف، ص406 ؛ ابن خلدون، ج3، ص 149.

[ 5 ] . الاعلامزرکلی، ج6، ص 36 ؛ تاریخ‌طبری، ج8 ، ص 112 ؛ ذهبی، دول الاسلام، ج1، ص 48 ؛ الولاة والقضاة، ص63 ؛ النجوم الزاهره، ج1، ص 69 و 217.

[ 6 ] . الاعلام زرکلی، ج9، ص 140 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج5، ص3 به بعد ؛ تاریخ طبری، ج6، ص 416 ـ 495 ؛ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ص223 و 225 ؛ النجوم الزاهره، ج1، ص234 ؛ الکتّاب والوزراء، ص47 ؛ مروج الذهب، ج3، ص156 ؛ المعارف، ص359 ؛ ابن خلدون، ج3، ص 126.

[ 1 ] . الاعلام زرکلی، ج6، ص 28 ؛ وفیات الاعیان، ج1، ص 428 ؛ تاریخ طبری، ج6، ص 428 و 506 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 523 و 583 ؛ همان، ج5، ص5 و 12 ؛ النجوم الزاهره، ج1، ص 233 ؛ البدایة والنهایه، ج9، ص 141 و 142 ؛ المعارف، ص406 ؛ ابن خلدون، ج3، ص 149.

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج6، ص 36 ؛ تاریخ طبری، ج8 ، ص 112 ؛ ذهبی، دول الاسلام، ج1، ص 48 ؛ الولاة والقضاة، ص63 ؛ النجوم الزاهره، ج1، ص 69 و 217.

[ 3 ] . الاعلام زرکلی، ج9، ص 140 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج5، ص3 به بعد ؛ تاریخ طبری، ج6، ص 416 ـ 495 ؛ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ص223 و 225 ؛ النجوم الزاهره، ج1، ص234 ؛ الکتّاب والوزراء، ص47 ؛ مروج الذهب، ج3، ص156 ؛ المعارف، ص359 ؛ ابن خلدون، ج3، ص 126.