بازگشت. موسی در بازگشت، پسرش، عبدالعزیز را به امارت اندلس گماشت و پس از رسیدن به قیروان پسر دیگرش، عبدالله را به نیابت خود والی افریقیه کرد و آن‌گاه با هزاران اسیر، از زن و مرد وارد مصر شد.

در آن‌زمان عبدالعزیز بن مروان، امیر مصر، درگذشته بود. موسی آن‌گاه سفر خود به دمشق را دنبال کرد و در سال 96 ق (زمانی که ولید در بستر مرگ خفته بود) وارد آن شهر شد. طولی نکشید که ولید درگذشت و پس از او سلیمان بن عبدالملک خلافت را عهده‌دار گردید. سلیمان، موسی بن نصیر را نزد خود نگه داشت و وی را با خود به سفر حج برد، اما موسی در مدینه درگذشت. بعضی از مورخان می‌گویند: سلیمان موسی را خوار و سپس برکنار کرد. بعد از این ماجرا، به وادی القری (همان مکانی که در آن بالیده بود) بازگشت و تا دم مرگ، زندگی فلاکت‌باری را گذراند و در 79 سالگی درگذشت. موسی مردی دلاور و دانا بود و سپاهش هیچ‌گاه شکست نخورد. سیاست او در مناطق فتح شده، بر اساس احترام به ادیان، حفظ دارایی‌ها و باقی گذاشتن آن در دست صاحبانش استوار بود و می‌کوشید ضمن اعطای استقلال داخلی به مردم مناطق فتح شده، اداره امورشان را به خودشان واگذارد و قضات خودشان را به عنوان داور در میان آنان بگمارد.[1]

پی نوشت‌ها

[1] . سه‌شنبه اول محرم سال 98 = 25 آگوست سال 716 ؛ جمعه دوازدهم جمادی‌الاول سال 98 = اول ژانویه سال 717 .

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج4، ص348 ؛ الأغانی، ج1، ص 248 و 323.

[ 3 ] . الاعلام زرکلی، ج4، ص256 ؛ تاریخ ابن اثیر و طبری ، حوادث سال 98 و 99 ق ؛ شذرات الذهب، ج1، ص 133 ؛ العبر، ج1، ص 116 ؛ تهذیب التهذیب، ج6، ص16 ؛ الملل والنحل، ج1، ص 150 ؛ دائرة المعارف الاسلامیه، ماده «عبدالله هاشمی».

[ 4 ] . الاعلامزرکلی، ج4، ص 350 ؛ فوات‌الوفیات، ج1، ص 271 ؛ الأغانی، ج9، ص139.

[ 5 ] . الاعلام زرکلی، ج7، ص225 ؛ فتوح البلدان، ص424 و 428 ؛ تاریخ طبری، ج5، ص 267 ؛ همان، ج6، ص444، 484 و 499.

[ 6 ] . الاعلام زرکلی، ج8 ، ص285 ؛ وفیات الاعیان، ج5، ص318 ؛ البیان المغرب، ج1، ص 36 و 39 ؛ همان، ج2، ص4 و 23 ؛ ابن قوطیه، ص35 ؛ ابن عبدالحکم، فتوح مصر و مغرب، ص276 ؛ الولاة والقضاة، ص60 ؛ تاریخ طبری، ج6، ص468 به بعد ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 359 به بعد ؛ حلة السیراء، ج2، ص322 ؛ نفح الطیب، ج1، ص257، 262 ـ 266 ؛ ابن خلدون، ج4، ص204 و 253 ؛ عبدالعزیز سالم، المغرب الکبیر، ص 263 ـ 287 ؛ تاریخ المسلمین و آثارهم فی الاندلس، ص91 و 108.

سال 99 ق = 717 ـ 718م

رویدادها

درگذشت سلیمان بن عبدالملک و بیعت با عمر بن عبدالعزیز به عنوان خلیفه.

عمر بن عبدالعزیز، کارگزاران پیشین را برکنار کرد و کارگزارانی دانشمند و باتقوا برگزید که عبارتند از:

ـ ایوب بن شرحبیل، کارگزار مصر.

ـ عدی بن ارطاة، والی بصره.

ـ جراح بن عبدالله حکمی، امیر خراسان.

ـ عمرو بن مسلم باهلی، کارگزار سند.

ـ عبدالحمید بن عبدالرحمان بن زید خطّاب قرشی، کارگزار کوفه.

ـ اسماعیل بن عبدالله بن ابی مهاجر، والی افریقیه.

ـ سمح بن مالک خولانی، امیر اندلس.

ـ عمر بن هبیره فزاری، والی ناحیه جزیره.

عمر بن عبدالعزیز، عامر بن شرحبیل شعبی را به قضاوت کوفه و ایاس بن معاویه را به قضاوت بصره گمارد.

وقایع نظامی

فتوحات و لشکرکشی‌ها

سرزمین روم: امپراتور روم برای پایان دادن به محاصره قسطنطنیه توسط مسلمانان، از بلغارها کمک خواست وقتی این خبر به خلیفه، عمر بن عبدالعزیز رسید، به مسلمة بن عبدالملک دستور داد دست از محاصره آن‌جا برداشته و ناوگان جنگی دریایی اسلام را به شام برگرداند.

این ناوگان در راه بازگشت به شام در دریای اژه بر اثر وزش طوفانی سهمگین متلاشی شد.

تلاش مسلمانان برای چیره شدن بر قسطنطنیه، آخرین تلاش امویان برای فتح آن شهر بود. و پس از آن عرب‌ها هرگز به قسطنطنیه حمله نکردند تا سال 165 ق (781 م) که هارون الرشید با نیروهایش در مقابل حصارهای آن شهر صف‌آرایی کرد.

شبیخون خزرها

خزرها به آذربایجان یورش برده و تعدادی از مسلمانان را به قتل رساندند. به همین جهت، عمر بن عبدالعزیز سپاهی به فرماندهی حاتم بن نعمان باهلی را به آن منطقه اعزام کرد. نیروهای اعزامی، آنها را متحمل شکست نموده و تعدادی از آنها را به اسارت درآوردند.

درگذشتگان

خارجة بن یزید.

سلیمان بن عبدالملک.

عمره نجاری.

نافع بن جبیر.

[ 1 ] . الاعلام زرکلی، ج8 ، ص285 ؛ وفیات الاعیان، ج5، ص318 ؛ البیان المغرب، ج1، ص 36 و 39 ؛ همان، ج2، ص4 و 23 ؛ ابن قوطیه، ص35 ؛ ابن عبدالحکم، فتوح مصر و مغرب، ص276 ؛ الولاة والقضاة، ص60 ؛ تاریخ طبری، ج6، ص468 به بعد ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 359 به بعد ؛ حلة السیراء، ج2، ص322 ؛ نفح الطیب، ج1، ص257، 262 ـ 266 ؛ ابن خلدون، ج4، ص204 و 253 ؛ عبدالعزیز سالم، المغرب الکبیر، ص 263 ـ 287 ؛ تاریخ المسلمین و آثارهم فی الاندلس، ص91 و 108.

[ 2 ] . شنبه اول محرم سال 99 = چهاردهم اوت سال 717 ؛ شنبه 23 جمادی‌الأول سال 99 = اول ژانویه سال 718 .