سال 103 ق = 721 ـ 722م

رویدادها

محمد بن یزید از ولایت افریقیه برکنار شد و به‌جای او بشر بن صفوان، امیر مصر، به امارت افریقیه تعیین گردید و برادرش، حنظلة بن صفوان، امیر مصر شد.

باز گرداندن جراح حکمی به امارت ارمنستان و آذربایجان.

عبدالرحمان بن ضحاک علاوه بر مدینه به امارت مکه هم رسید.

عزل مسلمة بن عبدالملک از ولایت عراق و جانشینی عمر بن هبیره فزاری به‌جای وی.

عمر بن هبیره، امیر عراق و ناحیه مشرق، سعید خذینه را از امارت خراسان عزل کرد و سعید بن عمر حرشی را امیر آن سامان گرداند.

وقایع نظامی

فتوحات و لشکرکشی‌ها

سرزمین روم: عباس بن ولید بن عبدالملک به سرزمین روم لشکر کشید.

آذربایجان و ارمنستان: جراح حکمی، امیر ارمنستان و آذربایجان به ترکستان و لان یورش می‌برد و «بلنجر» و دژهای پیرامون آن‌جا را فتح کرد.

اسپانیا ـ اندلس: عنبسة بن سحیم، امیر اندلس، به درون خاک فرانسه نفوذ کرد و به نواحی «رون» و «پروفانس» و «لیون» و «بورگون» تا مناطق علیای رون حمله برد.

دریای مدیترانه: یورش ناوگان ناحیه مغرب، بر جزیره ساردینی (ایتالیایی: ساردینا) به فرماندهی مسروق یحصبی.

درگذشتگان

سعید خذینه.

شعبی.

صالح کاتب.

عبدالله بن موسی بن نصیر.

مجاهد بن جبیر.

محمد بن یزید.

یحیی بن وثّاب.

سعید خُذینه

او سعید بن عبدالعزیز بن حارث بن حکم بن ابی العاص اموی قرشی است. مسلمة بن عبدالملک، امیر عراق و نواحی مشرق، وی را به امارت خراسان گماشت. سعید با دختر مسلمه ازدواج کرده بود. او سعی داشت با بزرگان و مردم خراسان، به نرمی و انعطاف رفتار کند که این امر خشم و نارضایتی عرب‌ها را برانگیخت و وی را «خذینه» (زن خانه‌دار)خواندند. گروهی از این عرب‌ها نزد مسلمه رفته و از وی شکایت کردند و مسلمه نیز او را برکنار کرد و سعید بن عمرو حرشی را به‌جای وی منصوب کرد.[2]

شعبی

عامر بن شراحیل بن عبدذی کبار هَمْدانیِ حمیری، از مردم کوفه و از راویان حدیث و یکی از تابعین است. حافظه او زبانزد همگان بود. شعبی مدتی به خدمت عبدالملک بن مروان در آمد وی همدم و هم‌نشین شب‌های او و فرستاده او نزد قیصر روم بود.

شعبی از محدثان مورد اعتماد و در عین حال، فقیه و شاعر بود. وی یکی از بزرگ‌ترین اساتید ابوحنیفه به‌شمار می‌رود. حجاج بر او خشم گرفت، چون او عبدالرحمان بن اشعث را تأیید کرده بود، امّا شعبی با سخنان نیکویی از حجاج پوزش خواست و حجاج هم از او درگذشت. عمر بن عبدالعزیز او را به منصب قضای کوفه گمارد. وی به شعب از تیره‌های هَمْدان منسوب است و از این‌رو، وی را شعبی خوانده‌اند. شعبی در 84 سالگی درگذشت.[3]

صالح کاتب

ابو ولید، صالح بن عبدالرحمان، منسوب به قبیله تمیم بود و لذا وی را تمیمی می‌خواندند. او نخستین کسی است که در عراق دیوان‌های نگارش و دیوان‌های خراج را از فارسی به عربی برگردانید. در اصل وی از اسیران سیستانی است که در میان قبیله بنی نزّال از آل مرة بن عبید پرورش یافت و از زبان عربی فصیحی برخوردار بود.

پیش از این که حجاج ثقفی به ولایت عراق برسد، به‌خدمت وی درآمد و آن‌گاه که حجاج، والی عراق شد، صالح را در شمار منشیان دیوان درآورد و سپس ریاست دیوان را به وی سپرد. صالح نخست به فارسی می‌نوشت، اما بعدها و در سال 78 ق دیوان‌ها را به عربی برگردانید و اصطلاحاتی را به زبان عربی برای کاتبان و حسابداران وضع کرد و از مصطلحات فارسی در این زمینه، بی‌نیاز شدند. می‌گویند: وقتی بر آن شد که دیوان را از فارسی به عربی برگرداند، کاتبان ایرانی سیصد هزار درهم به وی پیشنهاد دادند تا از این‌کار صرف‌نظر کند، اما او زیر بار نرفت. صالح پس از چندی، نزد سلیمان بن عبدالملک در شام رفت و وی، صالح را متصدی گردآوری خراج عراق کرد و او به کوفه برگشت و تا زمان عمر بن عبدالعزیز، در این منصب باقی ماند. عمر او را در منصبش باقی گذارد، اما صالح پس از یک‌سال از کارش استعفا داد و عمر نیز با استعفای او موافقت نمود و بنا به قولی، عمر وی را برکنار کرد.

وقتی یزید بن عبدالملک، عهده‌دار امر خلافت شد، عمر بن هبیره، امیر عراق، از خلیفه خواست تا صالح را برای پرسیدن بعضی مسائل مربوط به خراج، نزد وی بفرستد. خلیفه نیز صالح را نزد هبیره فرستاد و سفارش وی را به او کرد، اما وقتی نزد ابن هبیره رسید، ابن هبیره او را کشت.[4]

[ 1 ] . سه‌شنبه اول محرم سال 103 = ژوئیه سال 721 ؛ پنج‌شنبه هشتم رجب سال 103 = اول ژانویه سال 722 .

[2] . فتوح البلدان، ص416 ؛ تاریخ طبری، ج6، ص605 ـ 618 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج5، ص 90 ـ 95.

[3] . الاعلام زرکلی، ج4، ص 18 ؛ تاریخ بغداد، ج12، ص227 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج4، ص 493 ؛ تذکرة الحفّاظ، ج1، ص 39 ؛ حلیة الأولیاء، ج4، ص 310 ؛ تهذیب التهذیب، ج5، ص 65 ؛ وفیات الاعیان، ج3، ص 12 ؛ الطبقات الکبری، ج6، ص 246 ؛ العبر، ج1، ص 127.

[4] . الاعلام زرکلی، ج2، ص 277 ؛ الکتّاب والوزراء، ص17 ؛ مبرّد، الکامل، ج1، ص 288.