سوم ـ وعد و وعید: یعنی هر کس که سر به فرمان خدا نهد، وارد بهشت می شود و هر که او را عصیان کرد، وارد آتش می گردد. این وعده خدا برای مطیعان و وعید (تهدید) برای عاصیان است. بر این اساس بود که می گفتند: اگر عمل خیری انجام نگیرد، ایمانِ فرد کافی نخواهد بود و این عمل صالح است که ایمان را تأیید خواهد کرد.

چهارم ـ امر به معروف و نهی از منکر: معتزله براساس این اصل به دفاع از اسلام و حمایت از آن در مقابل زندیقان، که در اوایل دوره عباسی فراگیر شده بودند، پرداختند.

پنجم ـ منزلة بین المنزلتین: یعنی حکم درباره مرتکبان گناهان کبیره، به آن است که اگر آنان بدون توبه صادقانه بمیرند، در آتش جاودان خواهند بود وعنوانشان «فاسق» است و در مرتبه ای پایین تر از مؤمنان و بالاتر از کافران قرار دارند. مقصود آنها از این تقسیم، «منزلة بین المنزلتین» بود.

واصل بن عطاء تألیفاتی دارد، از جمله: اصناف المرجئه، المنزلة بین المنزلتین، معانی القرآن، طبقات أهل العلم والجهل، السبیل إلی معرفة الحق و... . پیروان معتزلی اش «واصلیّه» نامیده می شدند. وی در 41 سالگی درگذشت.[1]

پی نوشت ها

[1] . شنبه اول محرم سال 131 = 31 آگوست سال 748 ; چهارشنبه ششم جمادی الاول سال 131 = اول ژانویه سال 749 .

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج 1، ص 54 ; مروج الذهب، ج 3 ، ص 243 ; تاریخ طبری، ج 7 ، ص294 و 435 ; تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص422 ; ابن طقطقی، الفخری، ص 124 ; الکتّاب والوزراء، ص 84 ; دائرة المعارف الاسلامیه، ج 1، ص 173.

[ 3 ] . الاعلام زرکلی، ج 4، ص 217 ; شذرات الذهب، ج 1، ص 182 ; لسان المیزان، ج 6، ص 592 ; تذکرة الحفّاظ، ج 1، ص 134 ; العبر، ج 1، ص 173.

[ 4 ] . الأغانی، ج 4، ص 408.

[ 5 ] . تهذیب التهذیب، ج 1، ص 397 ; تذکرة الحفّاظ، ج1، ص 130 ; العبر، ج1، ص 172.

[ 6 ] . تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 236، 399 ـ 400 ; الاعلام زرکلی، ج 4، ص 14.

[ 7 ] . الاعلام زرکلی، ج 4، ص19 ; تاریخ طبری، ج 7، ص 405 ; تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 398 ; البدایة والنهایه، ج 10، ص 37 ; المعارف، ص 418.

[ 8 ] . الاعلام زرکلی، ج 4، ص 40 ; العقد الفرید، ج 4، ص 442 و 461 ; المحبّر، ص 305 ; تاریخ طبری، ج 6، ص 435.

[ 9 ] . الاعلام زرکلی، ج 6، ص 134 ; وفیات الاعیان، ج 4، ص 139 ; عیون الاخبار، ج 2، ص 202 ـ203.

[ 10 ] . الاعلام زرکلی، ج 8 ، ص 341 ; تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 226 ـ 395 ; خزانة الأدب، ج 1، ص 326 ; ابن خلدون، ج 3، ص 125، 207 و 221 ; البدایة والنهایه، ج 10، ص 37 ; تاریخ طبری، ج 7، ص 154 و 403 ; الکتّاب والوزراء، ص 66 ; مروج الذهب، ج 3، ص 239 ; المعارف، ص 409 .

[ 11 ] . الاعلام زرکلی، ج 9، ص 121 ; وفیات الاعیان، ج 6 ، ص 7 ; مروج الذهب، ج 2، ص 298 ; التبصیر فی الدین، ص 64 66 ; الملل والنحل، ج 1، ص 46 و 49 ; البیان والتبیین، ج 1، ص 15 و 50 ; النجوم الزاهره، ج 1، ص 313 ; فوات الوفیات، ج 2، ص 624 ; معجم الادباء، ج 7، ص 224 ; دائرة المعارف الاسلامیه، ماده «واصل بن عطاء و معتزله» ; ابن ندیم، تکملة الفهرس، ص 1.

سال 132 ق = 749 ـ 750 م

رویدادها

* آغاز حکومت بنی عباس و برپایی دولت عباسی.

* ابوعباس عبداللّه بن محمد عباسی ملقّب به سفّاح وارد کوفه گردید و مردم با وی بیعت کرده و او را به خلافت پذیرفتند (3 ربیع الاوّل).

* جایگزینی حکّام عباسی به جای حاکمان اموی.

* نصبِ عیسی بن موسی بن محمد عباسی بر کوفه.

* فرمان روایی سفیان بن عیینه مهلّبی بر بصره.

* فرمان روایی عیسی بن علی بن عبداللّه عباسی بر فارس.

* فرمان روایی ابومسلم خراسانی بر خراسان و ری.

* فرمان روایی عبداللّه بن علی عباسی بر شام و فلسطین.

* فرمان روایی داوود بن علی بن عبداللّه عباسی بر مکّه، مدینه و یمن.

* فرمان روایی محمد بن صول بر جزیره و ارمنستان.

* عبدالرحمان بن حبیب فهری، حاکم آفریقا به اطاعت ابوعباس سفّاح درآمد و سفّاح نیز او را درمقامش ابقا کرد.

* ابقای منصور بن جمهور بر حکومت سند.

* ابوعباس سفّاح، ابوسلمه خلاّل را به وزارت خود انتخاب کرد و پس از آن او را به قتل رسانده و ابوجهم بن عطیه را جایگزین وی ساخت.

وقایع نظامی

تعقیب امویان و انقراض دولت اموی در مشرق

* نبرد مسنّاة: قحطبة بن شبیب، فرمانده سپاه عباسیان با یزید بن هبیره فرمان روای حکومت بنی امیه بر عراق در مسنّاة، کنار فرات، در نزدیکی کوفه به جنگ پرداخت. در این نبرد، ابن هبیره شکست خورد و پس از آن قحطبة بن شبیب در حال گذشتن از فرات غرق شد. پس از او فرزندش، حسن بن قحطبة فرماندهی سپاه عباسی را به عهده گرفت و کوفه را به اشغال خود در آورد.

* نبرد زاب: عبدالله بن علی عباسی (عموی خلیفه سفّاح) به منظور جنگ با مروان بن محمد (آخرین خلیفه اموی) روانه گردید و در کنار نهر زاب ـ یکی از شاخه های دجله ـ با وی به نبرد پرداخت. مروان به سوی مصر عقب نشینی کرد و در شهر بوصیر در سوم ذی الحجه به قتل رسید.

* کشتار امویان: عبدالله بن علی بر دمشق چیره شد. برای هشتاد نفر از بزرگان اموی در ابوفطرس کنار نهر «عوجا» نزدیک «یافا» ضیافتی برپا کرد. زمانی که میهمانان حاضر شدند، جلاّدان ناگهان بر آنان یورش برده و همه را به قتل رساندند.

شورش ها

شام و فلسطین

* شورش های ضد عباسیان.

[ 1 ] . الاعلام زرکلی، ج 9، ص 121 ; وفیات الاعیان، ج 6 ، ص 7 ; مروج الذهب، ج 2، ص 298 ; التبصیر فی الدین، ص 64 ـ 66 ; الملل والنحل، ج 1، ص 46 و 49 ; البیان والتبیین، ج 1، ص 15 و 50 ; النجوم الزاهره، ج 1، ص 313 ; فوات الوفیات، ج 2، ص 624 ; معجم الادباء، ج 7، ص 224 ; دائرة المعارف الاسلامیه، ماده «واصل بن عطاء و معتزله» ; ابن ندیم، تکملة الفهرس، ص 1.

[ 2 ] . چهارشنبه اوّل محرم سال 132 = 20 اگوست سال 749 ; پنج شنبه 17 جمادی الاوّل سال 132 = اوّل ژانویه سال 750.