وقایع نظامی

شورش ها

* اندلس: شورش قاسم بن یوسف بن عبدالرحمان فهری و هم پیمان او، رزق بن نعمان غسّانی ، علیه عبدالرّحمان الداخل در جزیره عربی خضرا در اندلس و ورود او به اشبیلیه و محاصره شدنش در آن جا و تسلیم شدن رزق و کشته شدن وی و گریز قاسم به شذونه و سپس دست گیری و قتل او.

* یوسف بن عبدالرحمان فهری از قرطبه فرار کرده و علیه عبدالرحمان الداخل شورش آغاز کرد و عبدالرحمان به مقابله برخاست و او را فراری داد. یکی از اصحاب عبدالرحمان، او را تعقیب کرد و هنگامی که قصد داشت به طلیطله پناهنده شود، وی را به قتل رسانید.

* دیلم: شورش دیلمیان و تهاجم آنان به مسلمانان. منصور، لشکری به فرماندهی پسر برادرش، محمد بن عبداللّه سفّاح برای جنگ با آنان فرستاد و شورش آنان را سرکوب کرد.

درگذشتگان

* ابوالخطاب اسدی.

* اسماعیل بن جعفر الصادق.* یحیی بن سعید انصاری.

* یوسف فهری.

ابوالخطّاب اسدی

ابوالخطّاب محمد بن ابی ذویب، منسوب به بنی اسد که برخی نامش را محمد بن ابی ثور و یا محمد بن ابی یزید گفته اند از غلات شیعه و قائل به حلول بود. وی مدعی بود خداوند در علی بن ابی طالب و سپس در امام جعفر صادق حلول کرده است. او ]قبل از انحراف[ از پیروان جعفر صادق بود. زمانی که خبر ادعای او به جعفر رسید، از وی تبرّی جست و او را لعنت کرد. چون جعفر از ابوالخطاب دوری کرد، ابوالخطّاب، مدعی الوهیّت شد و گفت: « حسن و حسین، هر دوپسران و دوستان خدایند».

حاکم کوفه، حسین بن موسی عباسی ، وی را دست گیر کرد و به همراه هفتاد نفر از یارانش به قتل رساند.

پیروان او «خطّابیّه» خوانده می شوند که معتقدند ابوالخطّاب و یاران او کشته نشده اند، بلکه برای دشمنانشان چنین توهمی ایجاد شده است; هم چنین برآنند که امامت بعد از امام جعفر صادق ]ع[ ، به فرزندش، اسماعیل منتقل شده، از این رو آنان گروهی از اسماعیلیه به شمار آمده اند.[1]

اسماعیل بن جعفر صادق

اسماعیل بن جعفر صادق بن محمد باقر هاشمی قریشی که اسماعیلیه به او منسوبند. فرقه اسماعیلیه، در اصل یکی از گروه های شیعی است و وجه تمایز آن از شیعه اثنی عشری این است که آنان اسماعیل را پس از پدرش امام می دانند، امّا شیعیان اثنی عشری، قایل به امامت برادرش، موسی کاظم هستند. زیرا اسماعیل پیش از پدرش از دنیا رفت از این رو شیعه به دو گروه تقسیم می شوند: اکثریت آنان قائل به امامت موسی کاظم، فرزند جعفر صادق هستند که به این دسته «موسویه» می گویند و گروهی نیز به امامت اسماعیل بن جعفر صادققائلند که اسماعیلیه خوانده می شوند. دلیل گروه اوّل این است که اسماعیل قبل از پدرش فوت کرده است و لذا امامت با وفات او به برادرش، موسی بن جعفر منتقل شده است، امّا گروه دوّم برآنند که جعفر صادق در زمان حیاتش امامت فرزند ارشد خود را صریحاً اعلام داشته و با وفات او، امامت به محمد، فرزند اسماعیل منتقل گردید; چرا که امامت، تنها به اعقاب منتقل می شود و جز در مورد حسن و حسین، قابل انتقال از برادری به برادر دیگر نیست. به همین دلیل، امامت باید به اعقاب محمد بن اسماعیل که امام هفتم نزد آنها شمرده می شود منتقل شود. به همین سبب پیروان او را «سبعیه» می خوانند و به اعتقاد آنان، محمد بن اسماعیل کسی است که شرعاً حق امامت را داراست و از عمویش موسای کاظم بزرگ تر است. بنابراین لازم است امامت به اعقاب او، یعنی محمد بن اسماعیل (مکتوم) و پس از او به پسرش جعفر (مصدّق)، آن گاه به پسرش، محمّد (حبیب) و پس از حبیب، به فرزندش عبید الله (مهدی)منتقل شود. عبیداللّه (مهدی) رئیس دولت افریقا و مغرب بود.[2]

یحیی بن سعید انصاری

ابوسعید، یحیی بن سعید بن عمرو انصاری نجاری از حافظان قرآن و متصدی منصب قضاوت در مدینه بود. منصور وی را به بغداد فراخواند و او را سمت قاضی القضاتی) 1( داد. احمد بن حنبل در مورد او می گوید: یحیی بن سعید از استوارترین مردمان است. یحیی در شهر «هاشمیه» درگذشت.[3]

یوسف فهری

یوسف بن عبدالرحمان بن حبیب بن ابی عبیدة بن عقبه بن نافع فهری قرشی، یکی از فرماندهان زیرک و دانا بود. بعد از آن که پدرش عبدالرحمان از اندلس به افریقا رفت، او در اندلس ماند. پس از درگذشت ثعلبه بن سلامه عاملی با توافق یمانیان و مضریان در سال 130 ق به حکومت اندلس رسید.

برخی از امیران در سرقسطه (ساراگوزا)، «اربونه» و «باجه» علیه او شوریدند. یوسف همراه صمیل بن حاتم که از دوستانش بود، برای سرکوب شورش حرکت کرد و در این هنگام و در غیاب او عبدالرحمان بن معاویه اموی وارد اندلس شد. یمانیان و دوستداران بنی امیه، گرد او جمع شدند. یوسف به همراه صمیل سریعاً به اندلس

[1] . الفرق بین الفرق، ص 255 ; مقالات الاسلامیین، ص 75 ـ 76 ; الملل والنحل، ج 1، ص 180 ; التبصیر فی الدین، ص 126 ; دائرة المعارف الاسلامیه، ماده «الخطابیة».

[2] . الاعلام زرکلی، ج 1، ص 306 ; محمد ابوزهره، المذاهب الاسلامیه، ص 89 ـ 91 ; دائرة المعارف الاسلامیه، ماده «اسماعیلیة». محمد کامل حسین، طائفة الاسماعیلیه، ص 11 ـ 14.

[3] . تذکرة الحفّاظ، ج 1، ص137 ; العبر، ج 1، ص 195.