زندان منصور در کوفه جان دادند. گویند: منصور آنها را در خانه ای قرار داد و در آن خانه را گل گرفت تا این که همگی مردند.

محمد نفس زکیّه، چون از مرگ پدرش آگاهی یافت، از مخفی گاه خود بیرون آمده، با 250 نفر از یارانش قیام کرده و حاکم مدینه را دست گیر کردند. مردم مدینه نیز با او به خلافت بیعت کردند. او برادرش، ابراهیم را به بصره فرستاد. ابراهیم بر بصره، اهواز و فارس استیلا یافت. هم چنین حسن بن معاویة بن عبداللّه بن جعفر را به طرف مکه روانه ساخت که او نیز مکه را تصرف کرد و قاسم بن اسحاق را به عنوان کارگزار حکومت خود، به یمن فرستاد.

منصور نامه ای به وی نوشت و او را از عاقبت کار برحذر داشت و در عین حال به او وعده امان و بخشش های فراوان داد. محمد نفس زکیّه در جواب او نوشت: «اگر با من بیعت کردی پیمانی الهی خواهی داشت، که به تو و فرزندانت امان خواهم داد».

منصور، ولیعهد خود، عیسی بن موسی و نیز حمید بن قحطبه را به جنگ با او گسیل داشت. عیسی با چهارهزار سوار رهسپار شد. امّا محمد با سیصد نفر بر دروازه های مدینه با آنان به مقابله برخاست و از خود پایداری فراوان نشان داد و هفتاد نفر از آنان را خود از پای درآورد امّا یارانش از گرد او متفرق گشتند و عیسی بن موسی موفق شد او را در مدینه کشته و سرش را برای منصور بفرستد.

گروهی از جارودیه مدّعی اند که محمد نفس زکیّه نمرده است و مرگ و کشته شدنش را دروغ می دانند و برآنند که او همان مهدی موعود است و در کوه حاجر در سرزمین نجد تا زمانی که امر به خروجش داده شود و زمین را به تصرف درآورد ساکن خواهد بود.

این فرقه را «محمّدیه» نیز گویند. محمد نفس زکیّه در 52 سالگی کشته شد.[1]

هارون بن سعد

هارون بن سعد بجلی، رهبر زیدیه در روزگار خود و از پارسایان و علمای علم حدیث محسوب می گردید. او پیرمردی کهنسال بود که همراه با ابراهیم بن عبداللّه بن حسن طالبی خروج کرد. ابراهیم امور نظامی و فرماندهی لشکر عظیمی از زیدیه را به او سپرد. او بر «واسط» استیلا یافت و برای مردم آن جا خطبه ای ایراد کرد و عملکرد ابوجعفر منصور در کشتن خاندان پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) و ظلم به مردم و گرفتن اموال رعایا و مصرف آن اموال در موارد غیر لازم را صریحاً محکوم کرد.

این بود که علمای واسط همگی از او پیروی کردند، لشکریان منصور با وی به جنگ پرداختند. هارون نیز در برابر آنان مقاومت و پایداری کرد تا زمانی که از قتل ابراهیم آگاه شد آن گاه به بصره رفته و در آن جا درگذشت. برخی نیز گویند: تا زمان مرگش در خفا به سر برد.[2]

یونس کاتب

یونس بن سلیمان بن کرد بن شهریار از فرزندان هرمز و غلام آزاد شده عمر بن زبیر که در مدینه بزرگ شد و همان جا اقامت داشت. او از نویسندگان دیوان مدینه بود. از این رو به یونس کاتب، معروف شد. او هم چنین از مشهورترین آوازخوانان شهر مدینه به شمار می آمد که آوازخوانی را از معبد، ابنسریج، ابنمحرز و عریض آموخته بود. در بین دیگر آوازخوانان کسی زبردست تر از او نبود. وی نخستین کسی بود که فنون آوازخوانی عرب را تدوین کرد. اشتهار او، بیشتر به دلیل زینبیات هفت گانه بود که شعر آن را ابن رهیمه مدنی در مورد زینب، دختر عکرمة بن حارث بن هشام سروده است. یونس این اشعار را به هفت نغمه خواند. که همه این سبک ها را ابوالفرج اصفهانی، در اغانی آورده است.

گویند: روزی ولید بن یزید، یونس را به دارالخلافه دعوت کرد. او نیز پذیرفت و نزد او آواز خواند و ولید آوازش را سخت پسندید و سه هزار دینار به وی بخشید. یونس سه کتاب در آوازخوانی تألیف کرد: کتاب مجرد یونس، کتاب القیان و کتاب النّغم. از تلمّذ ابراهیم موصلی نزد وی درمی یابیم که او در اوایل حکومت عباسیان زندگی می کرده است. یونس در حدود سال 145 ق درگذشت.[3]

پی نوشت ها

[1] . پنج شنبه اوّل محرم سال 145 = اوّل آوریل سال 762 ; شنبه اوّل شوال سال 145 = اوّل ژانویه سال 763 .

[2] . الاعلام زرکلی، ج 1، ص 41 ; تاریخ طبری، ج 9، ص 243 ; تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 560 ; مقاتل الطالبیین، ص 315 ; دائرة المعارف الاسلامیه ، ماده «ابراهیم طالبی».

[3] . الاعلام زرکلی، ج 8 ، ص 119 ; لسان المیزان، ج 6، ص 32 ; تاریخ طبری، ج 4، ص 264.

[ 4 ] . الاعلام زرکلی، ج 2، ص 174 ; ابن خلکان، ج 2، ص 54 ; المبرّد، الکامل، ج 2، ص 209 ; تاریخ بغداد، ج 8 ، ص 230.

[ 5 ] . الاعلام زرکلی، ج 3، ص 18 ; وفیات الاعیان، ج 2، ص 303 ; الشعر والشعراء، ص 495 ; خزانة الأدب، ج 1، ص 91 ; لسان المیزان، ج 2، ص 462 ; معجم الادباء، ج 4، ص 214.

[ 6 ] . الاعلام زرکلی، ج 4، ص 376 ; تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 205.

[ 7 ] . الأغانی، ج 7، ص 85 ـ 90.

[ 8 ] . الاعلام زرکلی، ج 7، ص 90 ; ابن خلدون، ج 3، ص 190 ; تاریخ طبری، ج 7، ص 552، 561 ; تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 529 و 543 ; البدایة والنهایه، ج 10، ص 86 ; الفرق بین الفرق، ص 31 و 58 ; مقالات الاسلامیین، ج 1، ص 145 ; مقاتل الطالبیین، ص 232 ; العبر، ج 1، ص 198 ; مروج الذهب، ج 3، ص 294.

[ 9 ] . الاعلام زرکلی، ج 9، ص 40 ; تاریخ طبری، ج 7، ص 637 و 638.

[ 10 ] . الاعلام زرکلی، ج 9، ص 344 ; الأغانی، ج 4، ص 404 498 ; الفهرست، ص 207 ; شوقی ضیف، الشعر والغنا فی المدینه ومکة لعصر بنی امیه، ص 83 .

[ 1 ] . الاعلام زرکلی، ج 7، ص 90 ; ابن خلدون، ج 3، ص 190 ; تاریخ طبری، ج 7، ص 552، 561 ; تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 529 و 543 ; البدایة والنهایه، ج 10، ص 86 ; الفرق بین الفرق، ص 31 و 58 ; مقالات الاسلامیین، ج 1، ص 145 ; مقاتل الطالبیین، ص 232 ; العبر، ج 1، ص 198 ; مروج الذهب، ج 3، ص 294.

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج 9، ص 40 ; تاریخ طبری، ج 7، ص 637 و 638.

[ 3 ] . الاعلام زرکلی، ج 9، ص 344 ; الأغانی، ج 4، ص 404 ـ 498 ; الفهرست، ص 207 ; شوقی ضیف، الشعر والغنا فی المدینه ومکة لعصر بنی امیه، ص 83 .