بدانید که او با پرهیزکاران است.

21 . فتح (48) آیه18 : خدا از مؤمنان آن هنگام که در زیر درخت با تو بیعت کردند، خشنود گشت و دانست که در دلشان چه می‌گذرد. پس آرامش برآنها نازل کرد و به فتحی نزدیک پاداششان داد.

22 . تاریخ طبری، ج 2، ص 9 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 2، ص 204 ؛ بلاذری، فتوح البلدان، ص 37.

23 . تاریخ طبری، ج 2، از ص 37 به بعد.

24 . تاریخ طبری، ج 2، ص 37 به بعد.

25 . تاریخ طبری، ج 2، ص 42.

26 . اسراء(17) آیه81 : بگو : حق آمد و باطل نابود شد، حقا که باطل نابودشدنی بود.

27 . تاریخ ابن اثیر، ج 2، ص 276 ـ 281.

28 . ماه‌های حرام چهار ماه هستند، به ترتیب : رجب، ذی‌القعده، ذی‌الحجه و محرم. دراین ماه‌ها جنگ ممنوع و حرام است.

29 . توبه (9) آیات 1 و 2 : خدا و پیامبرش بیزارند از مشرکانی که با آنها پیمان بسته‌اید. پس چهار ماه به شما (مشرکان عهدشکن) مهلت داده شد که در این سرزمین سیر کنید و بدانید که از خدا نتوانید گریخت و اوست که کافران را رسوا می‌سازد.

30 . توبه(9) آیه5 : چون ماه‌های حرام به پایان رسید، هرجا که مشرکان را یافتید بکشید.

31 . تاریخ طبری، ج 3، ص 122 ـ 123 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 2، ص 291 ؛ تفسیر ابن‌کثیر بر دو آیه 1 و 2 سوره برائت.

32 . مائده (5) آیه 3 : امروز دین شما را به کمال رسانیدم و نعمت خود بر شما تمام کردم و اسلام را دین شما برگزیدم.

33 . تاریخ طبری، ج 3، ص 148 ـ 152 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 2، ص 302.

34 . تاریخ طبری، ج 3، ص 146 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 2، ص 302.

35 . تاریخ طبری، ج 3، ص 183، 199 و 200.

36 . بزرگ‌ترین اندیشمندان جهان به عظمت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اعتراف کرده‌اند. در کتابی که اخیراً اندیشمند و مورخ آمریکایی «میشل هارت» تألیف کرده است و در آن شرح حال صد تن از بزرگان جهان را آورده است، محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را اولین کس از این بزرگان قرار داده است و دلیل او این است که محمد تنها کسی است که به موفقیتی دست یافت که در سطح دینی و دنیوی نظیر آن وجود ندارد. او در محیطی ساده که از تمدن و مراکز تجاری و هنر و علم دور بود رشد کرد و در اندک زمانی توانست قبایل عرب جزیرة العرب را بر یک محور گرد آورد و با حکمت و سیاستش آنان را به پذیرش قلبی و ایمان به اسلام بکشاند. او در این راه از بلاغت قرآن یاری می‌گرفت. اعراب برای اولین بار به دست او وحدت یافتند و در صفی واحد تحت کلمه «الله» قرار گرفتند. او بزرگ‌ترین سیاست‌مداری است که جهان به خود دیده است. او سیاست فتوحات را بنیان گذاشت که مسلمانان آن را در پیش گرفتند و بر اساس آن امپراتوری گسترده‌ای ایجاد کردند. ملت‌های تحت امرِ آن امپراتوری همه به دین اسلام درآمده و به زبان قرآن سخن می‌گفتند. ممکن است حوادث تاریخی بدون رهبر یا فرماندهی رخ دهد، ولی هرگز نمی‌توان گفت اعراب بی‌آن‌که پیامبر اسلام در میان آنان باشد، می‌توانستند چنین فتوحاتی انجام دهند.

- Micho-el. H. Hart, The 100 a Ranking of the Most Influential Persons in History, P.33-40.

یادداشت‌ها

24 . حادثه سیل عَرِمْ را در قرآن کریم سوره سبأ (34)، آیات 15، 16 و 17 چنین می‌خوانیم:

«مردم سبا را در مساکنشان عبرتی بود: دو بوستان داشتند یکی از جانب راست و یکی از جانب چپ. از آن‌چه پروردگارتان به شما روزی داده است بخورید و شکر او به جای آورید. شهری خوش و پاکیزه و پروردگاری آمرزنده.

آنان اعراض کردند، ما نیز سیل عَرِمْ (ویرانگر) را بر آنها فرستادیم و دو بوستان آنان به دو بوستان بدل کردیم با میوه‌ای تلخ و شور گز و اندکی سدر.

آنها را که ناسپاس بودند این چنین جزادادیم. آیا ما جز ناسپاسان را مجازات می‌کنیم؟»

25 . آن‌چه از منابع تاریخی برمی‌آید، عمل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله واکنشی در مقابل حرکت‌های تحقیرآمیز مشرکان بود. (ر.ک: سیره ابن‌هشام، ج 2، ص 223 به بعد). آن‌چه مؤلف به عنوان یورش به کاروان‌ها و غنیمت از آنها به صورت ابتدایی آورده، چندان مستند نمی‌نماید.

26 . مشرکان مکه خود دریافته بودند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله زنده است، اما غرض آنان انتقام از پیروزی مسلمانان بدر بود. در سیره ابن‌هشام آمده که ابوسفیان فریاد برآورد: راست بگویید آیا محمد را کشته‌ایم؟ به وی پاسخ دادند: نه به خدا قسم. او هم اکنون سخنان تو را می‌شنود. آن‌گاه ابوسفیان فریاد کرد: وعده ما و شما در سال آینده در بدر. به فرمان رسول خدا به وی پاسخ دادند: آری وعده ما و شما همین باشد. ابوسفیان در بازگشت به مکه با صدای بلند فریاد زد: جنگ و پیروزی نوبتی است. روزی به جای روز بدر (ر.ک: سیره ابن هشام، ج2، ص 75 و 76).

27 . داستان فرجام بنی‌نضیر هم از مدیریت بالای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حکایت دارد و هم از کید یهودیان.پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پس از محاصره و تسلیم شدن آنان، کسی را نزد آنان فرستاد تا ده روز از شهر بیرون روند. یهودیان که ابتدا پذیرفته بودند، اما تحت تأثیر وسوسه بنی عوف بن خزرج، از جمله عبدالله بن اُبیّ قرار گرفته و از رفتن سر باز زدند. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمان داد تا محاصره را تنگ‌تر کنند. بنی‌نضیر به ناچار پذیرفته و خواستند از مدینه خارج شوند، اما پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله این بار فرمود: بیرون بروید و جانتان در امان باشد، ولی از بار و بنه خویش بیش از بار شتر برنگیرید و آن‌چه اسلحه دارید بگذارید. بدین گونه آنان رفتند (ر.ک: سیره ابن‌هشام، ج 2، ص 147 به بعد).

28 . چون مؤلف محترم، خود را به گذاری در تاریخ اسلام مقید کرده، بی‌ارائه مدرک گاه مطالبی را نگاشته است که البته از نظر تاریخی چندان استوار نیست، به ویژه این‌که وی از تخصص تاریخی بهره ندارد. در این‌جا این ادعا که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پس از شکست یهودیان، به جنگ تهاجمی خصوصاً با قبایل مشرک و یاری دهنده قریش روی آورده است، مستند تاریخی دیده نشده است.

29 . این سخن مؤلف در منابع تاریخی دیده نمی‌شود، چرا که با شایعه به وجود آمده، بعضی از یاران همراه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دچار ترس و اضطراب شده و زمزمه فرار و تفرقه داشته‌اند که با درایت آن حضرت به بیعت رضوان و آرامش مبدل شد (ر.ک: سیره ابن هشام، ج 3، ص 330).

30 . آیه‌ای که مؤلف بدان استناد کرده است مربوط به سال بعد ؛ یعنی هفتم هجری و عمرة القضاء است که طبق شروط صلح حدیبیه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و مسلمانان به سوی مکه حرکت کرده و با خود اسلحه‌ای حمل کردند تا در صورت بروز خطر، به دفاع برخیزند.

31 . حارث بن عمیر ازدی با نامه‌ای نزد پادشاه بُصری می‌رفت که در سرزمین موته شرحبیل بن عمرو غسّانی، فرمانده نصرانیان عرب سر راه وی را گرفت و او را کشت و او تنها سفیر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود که کشته شد (ر.ک: الطبقات الکبری، ج 2، ص 128).

32 . آن‌چه مؤلف در این‌جا آورده است ادعایی بی‌دلیل است. خالد که تازه به اسلام روی کرده بود چگونه می‌توانست با یک تاکتیک نظامی در ردیف سردارانی قرار گیرد که در بدترین شرایط همراه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بودند. خالد به دوران خلیفه اول، خودی نشان داد که البته در جای خود محل بحث است.

33 . مؤلف بر خلاف آن‌چه در تاریخ طبری آمده به گزارش پرداخته است. واقعیت این است که قریش و مسلمانان طبق پیمان حدیبیه ده سال با یک‌دیگر در صلح بوده و نمی‌بایست علیه یک‌دیگر وارد عمل شوند. هرکس