یمن مستولی شد. آن‌گاه سپاهی به رهبری معاویة بن حدیج به مصر فرستاد تا محمد بن ابوبکر کارگزار علی در آن‌جا را متهم به مشارکت در قتل عثمان بود به قتل رساند. سپس، عمرو بن عاص را به پاس همکاری زیرکانه و چاره‌سازی دقیق‌اش به ولایت آن دیار گمارد و خراج شش سال آن را ـ پس از پرداخت سهم مردم از بیت‌المال ـ به او واگذاشت. عمرو بن عاص از این خراج مال بسیاری فراهم آورد.

خوارج در پی ترور علی

82 ـ خوارج به قتل علی‌بن‌ابی‌طالب و معاویة بن ابی‌سفیان و عمرو بن عاص با این توجیه که عمل این سه، گناه کبیره و موجب قتل بود، مصمم شدند. برای انجام این مأموریت سه تن داوطلب شدند که گفته می‌شد از عابدان و زاهدانِ خوارج بودند. عبدالرحمان بن ملجم کشتن علی را به عهده گرفت، حجاج بن عبدالله برک تمیمی کشتن معاویه و عمرو بن ابوبکر تمیمی کشتن عمرو بن عاص را عهده‌دار شدند. ابن‌ملجم مأموریت خویش را به انجام رساند و علی را کشت، اما دو تن دیگر ناکام ماندند. معاویه و عمرو بن عاص نجات یافتند و آن سه نیز به وسیله کسانی که قرار بود کشته شوند به قتل رسیدند.

صلح حسن بن علی

83 ـ پس از ترور علی، با فرزندش حسن به عنوان خلیفه بیعت شد. به او خبر رسید، معاویة بن ابی‌سفیان در پی گرفتن امر خلافت، برای نبرد با او حرکت کرده، در محلی به نام «مسکن» فرود آمده است. او از مردم کوفه سپاهی فراهم آورد و برای رویارویی با معاویه به روانه آن‌جا شدند.

هنگامی که به مدائن رسید، معاویه کسانی را برای تضعیف سپاه او فرستاد. آن جاسوسان به شایعه‌پراکنی دست یازیدند. سپاهیان [ امام[ حسن از او دست کشیدند و از نبرد با معاویه روی گرداندند و سرانجام از اطراف او پراکنده شده و لشکرگاه او را چپاول کردند. گفته شده است که ضربه سرنیزه‌ای بر پیکر او نشست. [ امام [حسن در ادامه جنگ نتیجه‌ای نمی‌دید، این بود که نامه‌ای به معاویه نوشت تا علاقه خود را به صلح و کناره‌گیری از خلافت اعلام کند، ( 79) با این شرط که پس از معاویه خلافت از آن او باشد. معاویه نیز صفحه سفیدی که با مهر او ممهور شده بود برای او فرستاد تا هر شرطی که می‌خواهد در آن قید کند. وی شروط خود را در آن نوشت و برای معاویه فرستاد. او نیز پذیرفت و همراه امام حسن به کوفه بازگشت. در مسجد کوفه، امام حسن کناره‌گیری‌اش را به سود معاویه اعلام کرد و بدین گونه مردم با معاویه بیعت کردند. آن سال را چون مردم گرد خلیفه‌ای واحد جمع شدند «سال جماعت» نامیدند.[1] پس از آن [ امام [حسن به مدینه

بازگشت، بی‌آن‌که معاویه به تعهدات خود در عهدنامه عمل کند. امام حسن به سال 50 ق در مدینه درگذشت.[2]

انتقال خلافت به بنی‌امیه و پی‌آمدهای آن

84 ـ با کناره‌گیری حسن بن علی از خلافت به نفع معاویة بن ابی‌سفیان، خلافت به بنی‌امیه منتقل شد. بدین‌گونه آنان به آرزویی که در انتظارش بوده و برای آن تلاش می‌کردند رسیدند. روزگار امویان، دو دوره داشته است:

الف) دوره سفیانی که معاویة بن ابی‌سفیان و پسرش یزید بن معاویه و نوه او معاویة بن یزید خلافت را عهده‌دار بودند و 23 سال طول کشید (41 ـ 64 ق).

ب) دوره مروانی که خلافت، به مروان بن حکم منتقل شد و تا دوره نوه او، مروان بن محمد بن حکم، آخرین خلیفه اموی که 68 سال به طول انجامید (64 ـ 132 ق) ادامه یافت.

در طول این دو دوره (91 سال و نه ماه) چهارده‌تن خلافت کردند که برجسته‌ترین آنان معاویة بن ابی‌سفیان، عبدالملک بن مروان، ولید بن عبدالملک و برادرش هشام بن عبدالملک بودند. مدت خلافت آنان 71 سال به درازا کشید و دولت اموی در اصل دولت اینان بود. در روزگار اینان حوزه فرمان‌روایی از اقیانوس اطلس تا مرزهای چین امتداد یافت، اما به سبب کشمکش بر سر خلافت و قیام علیه حکومت، شورش‌های خوارج و جنگ‌های داخلی ناشی از تعصبات قبیله‌ای میان «مضری»ها و «یمنی»ها خورشید اقبالش به تاریکی گرایید.

85 ـ پی‌آمدهای انتقال خلافت به بنی‌امیه:

در عرصه سیاست

الف) انتقال مرکز خلافت از کوفه به دمشق بود. قبلاً علی بن ابی‌طالب آن را از مدینه به کوفه منتقل کرده بود. این اقدام امویان خشم حجازیان و عراقیان را برانگیخت.

ب) تبدیل خلافت به سلطنت موروثی که با وصیت خلیفه به یکی از فرزندان یا دو تن و یا بیشتر، به ترتیب صورت می‌گرفت. بر همین اساس عبدالملک بن مروان خلافت را برای دو فرزندش ولید و سلیمان در نظر گرفت.[3]

بدین ترتیب شیوه بیعت عوض شد، در حالی که در دوره خلفای راشدین، با این شرط که خلیفه طبق کتاب خدا و سنت پیامبر عمل کند از حاضران در مدینه بیعت گرفته می‌شد، ولی از این پس در مرکز حکومت (دمشق) با حضور خلیفه و در دیگر شهرها توسط کارگزاران از مردم بیعت گرفته می‌شد و این بیعت‌کنندگان بودند که به خداوند سوگند می‌خوردند بیعت خود را نقض نکنند و اگر چنین کنند زنانشان بر آنان حرام، بندگانشان آزاد و خودشان از دین خارج باشند. ( 81

[1] . تاریخ طبری، ج 5، ص 158 ـ 160 ؛ یعقوبی، ج 2، ص 214 ؛ اخبار الطوال، ص 216 ـ 218 ؛ ابن‌عبدالبرّ، الاستیعاب، ج 1، ص 385.

[2] . به نقل برخی از مورخان امام حسن به دست همسرش جعده دختر قیس بن اشعث و به تحریک معاویه مسموم شد. معاویه به این زن وعده پرداخت صدهزار درهم و ازدواج با پسرش یزید را داد. هنگامی که جعده نقشه خود را عملی کرد از معاویه خواست تا به عهد خود وفا کند. معاویه برای او صدهزار درهم فرستاد و گفت : ما یزید را دوست داریم، وگرنه به وعده‌مان مبنی بر ازدواج تو با او وفا می‌کردیم (مروج الذهب، ج 2، ص 427 ؛ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ص 192 ؛ اُسد الغابه، ج 2، ص 15 ؛ ابن‌قتیبه، المعارف، ص 212 ؛ مآثر الانافه فی معالم الخلافه، ج 1، ص 106).

[3] . درباره تبدیل خلافت به سلطنت موروثی، برخی از مورخان به حدیثی اشاره می‌کنند که سیره‌نویسان از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل کرده‌اند، حدیث این است : الخلافة فی امتی ثلاثون سنة ثم ملک بعد ذلک ؛ خلافت در امت من سی سال است و پس از آن نوبت به سلطنت می‌رسد (الجامع للاصول فی حدیث الرسول، ج 3، ص 41).

سی سالی که حدیث به آن اشاره می‌کند مدت خلافت خلفای راشدین است، به این ترتیب که دو سال خلافت ابوبکر، یازده سال خلافت عمر، سیزده سال خلافت عثمان و چهار سال خلافت علی. مجموع این مدت سی سال است ( 80)(مآثر الانافة فی معالم الخلافه، ج 1، ص 108).